Krishnamurti Subtitles

જીવનનો વિશિષ્ટ ગુણધર્મ

Bombay (Mumbai) - 4 February 1984

Public Talk 1



0:58 સૌ પ્રથમ, હું તમને યાદ અપાવવા માગું છું
- જો હું એમ કરી શકું તો -
  
1:05 કે આ એક ભાષણ નથી.
 
1:11 ભાષણનો આશય હોય છે
માહિતગાર કરવાનો,
  
1:19 સૂચના આપવાનો અને
અમુક આંકડાઓ
  
1:26 - વાસ્તવિક અથવા કાલ્પનિક -
રજૂ કરવાનો વગેરે.
  
1:30 તો, આ એક ભાષણ નથી,
 
1:35 પણ તમારી અને વક્તાની વચ્ચે
એક વાતચીત છે,
  
1:43 એક વાતચીત જેમાં
તમે અને વક્તા સહભાગી છો,
  
1:52 અસ્તિત્વના સમસ્ત ક્ષેત્રમાં
સહવિચરણ કરી રહ્યાં છો,
  
2:01 માત્ર બાહ્ય કે ઉપર ઉપરની રીતે નહીં,
પરંતુ આંતરિક રીતે પણ.
  
2:13 અને એકબીજાને સમજવા માટે
આપણે સાથે મળીને વિચારવું પડે,
  
2:23 સંમત કે અસંમત થવું એમ નહીં,
પરંતુ આપણી પાસે ક્ષમતા જોઈએ
  
2:31 સાથે મળીને અવલોકન કરવાની,
સાથે મળીને વિચારવાની,
  
2:41 સાથે મળીને નિરીક્ષણ કરવાની અને
જે શોધ્યું હોય એની આપ-લે કરવાની,
  
2:52 કોઈ પણ ખાસ દૃષ્ટિબિંદુથી નહીં,
ભલે તે તમારું હોય કે પછી વક્તાનું.
  
3:03 આ શરૂઆતથી જ
તદ્દન સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ
  
3:08 કે આપણે સાથે મળીને એક
લાંબી મુસાફરી કરવાનાં છીએ,
  
3:17 બાહ્ય રીતે તેમ જ
સમગ્ર માનસિક વિશ્વમાં,
  
3:24 જે બાહ્ય વિશ્વ કરતાં
ઘણું અધિક જટિલ છે.
  
3:30 બાહ્ય તથા આંતરિક બંનેનું નિરીક્ષણ
કરવા માટે ખૂબ સ્પષ્ટ,
  
3:39 વસ્તુનિષ્ઠ, ઊર્મિશીલતાવિહીન,
ભાવાવેશવિહીન અવલોકન જરૂરી છે.
  
3:47 મને આશા છે કે આ સ્પષ્ટ છે.
 
3:56 શા માટે તમે સાંભળવા આવો છો?
 
4:02 આ એક મહત્ત્વનો
પૂછવા જેવો પ્રશ્ન છે.
  
4:08 શું આ માત્ર કોઈક પ્રકારની ધાર્મિક,
ઊર્મિશીલ ઉત્તેજના મેળવવા માટે છે?
  
4:21 કે પછી તમે પોતાને માટે
જીવવાની એક રીત શોધવા માગો છો,
  
4:30 જે તમે અત્યાર સુધી જીવો છો
એના કરતાં સંપૂર્ણપણે વિશિષ્ટ હોય?
  
4:37 કારણ કે અત્યારે
વિશ્વ ભારે મુસીબતમાં છે,
  
4:45 અતિશય અનિશ્ચિતતા છે,
 
4:49 માણસોમાં અતિશય પ્રમાણમાં
બિનસલામતીની ભાવના છે.
  
4:55 માટે, જો હું પૂરા આદરથી પૂછી શકું તો,
તમે શા માટે આવો છો?
  
5:03 અને વક્તાએ શા માટે
વક્તવ્ય આપવું જોઈએ? તમે સમજો છો?
  
5:10 શા માટે તમે આવો છો, શા માટે
વક્તાએ કંઇક કહેવું જોઈએ.
  
5:19 મહેરબાની કરીને, હું જે કહી રહ્યો છું
તે તમે સાંભળો છો?
  
5:24 શા માટે તમે આવો છો અને શા માટે
હું અહીં મુંબઇમાં દર વર્ષે બોલું છું?
  
5:37 શું તમે ખરેખર રસ, નિસબત ધરાવો છો,
આ વિશ્વ જેવું છે તેના પ્રત્યે,
  
5:47 અને જો શક્ય હોય, તો
એ શોધી કાઢવા પ્રત્યે
  
5:51 કે શું આપણાંમાનાં થોડાંક,
અથવા આપણે બધાં,
  
5:56 જીવવાની એવી રીત સાધી શકીએ
જે એકધારી ન હોય,
  
6:06 કંટાળાભરેલી, નીરસ, આધુનિક જીવનની
તમામ ગંદકીથી ભરેલી ન હોય?
  
6:13 શું તમે એ કારણે આવો છો
 
6:17 કે તમે વક્તા પાસેથી
જાણવા માગો છો,
  
6:24 દેખીતી રીતે વક્તાની અમુક પ્રતિષ્ઠા છે,
 
6:28 અને શું તમે પ્રતિષ્ઠાને સાંભળો છો,
 
6:33 તમે વક્તાની આજુબાજુ રચેલી
માનસિક છબીને સાંભળો છો?
  
6:35 અથવા તો તમે વક્તાને,
તે જે કહે છે તેને સાંભળો છો?
  
6:42 વક્તા પાસે શું કહેવાનું છે
- તમે સમજો છો?
  
6:50 વક્તા પાસે કહેવાની
ઘણી બધી વસ્તુઓ છે,
  
6:56 દેખીતી, તર્કસંગત,
બુદ્ધિગમ્ય, ડહાપણભરી.
  
7:04 અને વક્તા પાસે કદાચ
 
7:12 જીવનને જોવાની
એક સંપૂર્ણપણે વિશિષ્ટ રીત છે.
  
7:19 જીવનની સમગ્ર જટિલ પ્રક્રિયા વિષે
 
7:24 વિચારવાની, અવલોકવાની
એક રીત.
  
7:29 જો તમે અને વક્તા મળો,
 
7:35 તો આપણે સાથે મળીને
આગળ જઈ શકીએ.
  
7:38 જો તમને ખાતરી હોય કે તમે શા માટે આવ્યા છો,
 
7:44 તમારો ઉદ્દેશ શો છે,
 
7:50 તમે કાં તો ગંભીર હો
 
7:54 અથવા તો ગંમત કે મનોરંજન
મેળવવા માટે તૈયાર હો,
  
8:04 તો તમે અને વક્તા નહીં મળો,
 
8:09 તમે પુષ્કળ શબ્દોને સાંભળશો,
 
8:12 અને એ શબ્દોનો
બહુ જ નજીવો અર્થ હશે.
  
8:16 પરંતુ જો આપણે સાથે હોઈએ,
સાથે મળીને મુસાફરી કરતાં હોઈએ,
  
8:26 તો આપણે જીવનની ઘણી બધી
 
8:30 પ્રચંડ બાબતો
શોધી શકીએ. બરાબર?
  
8:35 જો આ સ્પષ્ટ હોય કે તમે
 
8:41 માત્ર જિજ્ઞાસાથી દોરવાઈને,
 
8:46 કે માત્ર એક અનુયાયી તરીકે આવ્યાં છો,
- મને આશા છે કે તમે અનુયાયી નથી -
  
8:57 અથવા માત્ર મનોરંજન ખાતર,
 
9:06 ગંમત ખાતર આવ્યાં છો,
શું કરવું તે સાંભળવા માટે આવ્યાં છો,
  
9:10 તો મને ડર છે કે તમે અને વક્તા
નહીં મળી શકો.
  
9:15 પરંતુ જો તમે ઉદ્દેશ સહિત,
અન્ત:પ્રેરણા સહિત,
  
9:22 ગાંભીર્યના લક્ષણ સહિત આવ્યાં હો,
તો તમે પોતાની જાત માટે
  
9:30 આ ગાંડી દુનિયામાં જીવવાની
એક રીત શોધી કાઢશો
  
9:36 જે બુદ્ધિગમ્ય,
તર્કસંગત, ડહાપણભરેલી હોય.
  
9:43 અને વક્તાની
અમુક જવાબદારી છે,
  
9:49 કે એને જે કહેવાનું છે
તે સ્પષ્ટતાપૂર્વક કહે,
  
9:55 પ્રચ્છન્ન રીતે નહીં, પણ તટસ્થપણે.
 
10:02 એ વસ્તુનિષ્ઠ, સ્પષ્ટ,
બુદ્ધિગમ્ય હોવું જોઈએ. ખરું?
  
10:08 હવે આપણે એકબીજાને સમજીએ છીએ?
મને આશા છે કે એમ છે.
  
10:13 અને એ પણ અગત્યનું છે
કે તમે વક્તા જે કહે છે
  
10:19 એને પ્રશ્ન કરો,
 
10:24 શંકા કરો, સંશય કરો.
 
10:35 એમ ન કહો કે, ‘હું સંમત છું કે અસંમત છું,
વક્તા સાચો છે કે ખોટો છે’,
  
10:39 પણ સંશય, પ્રશ્ન, શંકા કરો,
 
10:48 માત્ર વક્તા જે કહે છે
એની ઉપર જ નહીં,
  
10:50 પણ દરેક જણ જે કહે છે એની ઉપર,
 
10:58 જેથી તમારું મગજ પોતાની
સર્વોચ્ચ ગુણવત્તાએ કાર્ય કરે,
  
11:08 ઊંઘી ન જાય,
 
11:11 કારણ કે આપણે સાથે મળીને
અતિ જટિલ જીવનની મહીં
  
11:17 જોવાનાં છીએ.
 
11:23 એટલે, તમે અનુયાયીઓ નથી,
હું તમારો ગુરુ નથી,
  
11:35 કેમ કે તમે ઘણા બધા લોકોને
અગાઉ અનુસર્યાં છો,
  
11:41 અને આપણે વિશ્વને આટલું બધું
અવ્યવસ્થિત બનાવ્યું છે.
  
11:47 તો, મહેરબાની કરીને, આપણે
સાથે મળીને ચાલીએ છીએ,
  
11:54 એકસાથે નિસબત ધરાવીએ છીએ.
 
11:57 કદાચ આપણને એકબીજા પ્રત્યે
સ્નેહ હોય.
  
12:04 પણ સ્નેહને અને
બુદ્ધિસુસંગતતાને
  
12:11 આપણા અવલોકન સાથે
સહેજ પણ લાગતુંવળગતું નથી,
  
12:14 તમારે સ્પષ્ટતાપૂર્વક જોવાનું છે,
 
12:21 એનો અર્થ એ કે આપણે વસ્તુઓને
સાથે મળીને જોઈએ છીએ.
  
12:28 હું જોઉં અને પછી તમને કહું એવું નહીં,
પણ સાથે મળીને
  
12:35 - તમે એ શબ્દનો અર્થ
સમજો છો?
  
12:42 આપણે ક્વચિત જ સહકાર કરીએ છીએ.
સહકાર શું છે એ આપણે નથી જાણતાં.
  
12:50 જે વ્યક્તિ પાસે સત્તા હોય, એની સાથે
આપણે સહકાર કરીએ છીએ,
  
12:57 અને તમે એ સત્તાધિકારીને અથવા
પ્રતિષ્ઠાની સત્તાને અનુસરો છો,
  
13:05 અથવા તમે કોઈ આદર્શને અનુસરો છો.
 
13:09 જો તમે અને હું એક આદર્શ ઉપર
સંમત થઈએ, તો પછી આપણે
  
13:14 એ આદર્શ બાબતે કંઇક કરવા માટે
સહકાર કરીએ છીએ. ખરું?
  
13:21 જો તમારી અને મારી પાસે એક સહિયારો
હેતુ હોય, તો આપણે સહકાર કરીશું. ખરું?
  
13:28 કારણ કે તો પછી
એ આપણા માટે લાભદાયક હોય છે.
  
13:32 પરંતુ અહીં વક્તા તમને
કશું આપી નથી રહ્યો.
  
13:43 બરાબર?
 
13:44 એ તમને કશું આપી નથી રહ્યો.
 
13:52 મને શંકા છે કે તમે
આ સમજો છો કે કેમ.
  
13:57 મોટાભાગના લોકો વાદળીની જેમ
 
14:05 બધું શોષી લે છે,
દરેક વસ્તુ ગળી જાય છે,
  
14:08 વક્તા જે કહેવાનો છે તેની સહિત.
 
14:13 અને જ્યારે તમે કશુંક
ગળી જાવ, શોષી લો,
  
14:17 - જેવું કરવામાં આ દેશ સક્ષમ છે -
 
14:21 જ્યારે તમે શોષી લો,
 
14:24 ત્યારે તમારી અંદર કશું જ
મૌલિક હોતું નથી – ખરું?
  
14:31 મને શંકા છે કે તમે
આ સમજો છો કે કેમ.
  
14:38 તમે બુધ્ધને શોષી લો છો,
 
14:40 તમે ગમે તે પ્રકારના ધાર્મિક બકવાટને
શોષી લો છો, અને એવું બધું.
  
14:47 આથી તમારું મગજ,
જે અતિ સક્રિય હોવું જોઈએ,
  
14:55 તે ધીરેધીરે મૂઢ બનતું જાય છે.
 
14:59 માટે, મહેરબાની કરીને, મેં કહ્યું તેમ,
 
15:02 વક્તા તમને એક પણ વસ્તુ
આપી નથી રહ્યો,
  
15:09 કેવી રીતે વર્તવું એ નહીં,
શું વિચારવું એ નહીં, એવું કશું નહીં.
  
15:15 પરંતુ સાથે મળીને, તમે અને વક્તા,
એક મુસાફરી કરો છો.
  
15:26 આ મુસાફરી કદાચ ધીમી હોય
 
15:30 અથવા તો ખૂબ ઝડપી હોય
- એક્સપ્રેસ -
  
15:40 અથવા તમે ખૂબ જ ધીમે ચાલો.
 
15:47 માટે, મહેરબાની કરીને, પહેલાં સાંભળો.
ધ્યાનથી સાંભળો.
  
16:01 તમે કાનથી સાંભળો છો,
 
16:07 પરંતુ એક એવું સાંભળવું છે...
 
16:12 ...ધ્યાનપૂર્વકનું શ્રવણ એ માત્ર
સાંભળવા કરતાં અલગ છે. ખરું?
  
16:19 તમે બંને વચ્ચેનો તફાવત જુઓ છો?
 
16:23 તમે એવું કાંઈ સાંભળો
જે સુખકર હોય,
  
16:28 તો તમે એને સ્વીકારશો,
 
16:30 અને જો કશુંક દુ:ખકર હોય,
 
16:33 તો તમે હકીકતમાં સાંભળતાં નથી.
 
16:38 એટલે, ધ્યાનપૂર્વકનું શ્રવણ
એ એક કળા છે.
  
16:47 વક્તા જે કહેવાનો છે તે
તમે જે વિચારો છો અથવા અનુભવો છો
  
16:54 એનાથી બિલકુલ ઊલટું હોઈ શકે;
પરંતુ તમે અહીં આવ્યાં છો, માટે
  
16:59 તમારે વક્તા જે કહેવાનો છે
તે સાંભળવું પડે,
  
17:04 વક્તા જે કહે તેનું અર્થઘટન નથી કરવાનું,
પણ ધ્યાનપૂર્વકનું શ્રવણ કરવાનું છે.
  
17:09 તમે ક્યારેય તમારી પત્નીને સાંભળી છે?
તમારા પતિને?
  
17:19 મહેરબાની કરીને, આ પ્રશ્નનો જવાબ
તમારી જાતને આપો.
  
17:22 પત્ની કે પતિ શું અનુભવે છે,
વિચારે છે, એને શું જોઈએ છે
  
17:26 એ શોધી કાઢવા માટે ધ્યાનથી સાંભળો
- શોધવા માટે પૂરતા સંવેદનશીલ બનો.
  
17:35 તો, વક્તાને ધ્યાનથી સાંભળવામાં
 
17:39 તમારે સ્વાભાવિક રીતે જ
ખૂબ સંવેદનશીલ હોવું જોઈએ.
  
17:46 એટલે, ધ્યાનપૂર્વકનું શ્રવણ એક કળા છે.
 
17:52 શીખવું એ એક કળા છે.
 
18:00 મોટાભાગના લોકો
વિદ્યા મેળવવા માટે શીખે છે
  
18:14 - જ્યારે તમે શાળામાં જાવ, ત્યારે
તમે ગણિત, ભૂગોળ,
  
18:19 ઇતિહાસ શીખો છો, અને પછી
તમે મહાવિદ્યાલય, યુનિવર્સિટી જાવ છો,
  
18:23 ત્યાં અનેક પ્રકારની વિદ્યા
પ્રાપ્ત કરો છો.
  
18:31 બાળપણથી જ આપણને
મોઢે કરવા માટે કેળવવામાં આવે છે.
  
18:40 ખરું?
 
18:42 એટલે આપણું મગજ હંમેશાં
વિદ્યાનો સંચય કરતું રહે છે.
  
18:51 અને એને આપણે
શીખવું કહીએ છીએ.
  
18:55 તમે એક ભાષા શીખવા માગો છો,
તમે વ્યાકરણ ભણવામાં
  
18:59 થોડો સમય વિતાવો વગેરે,
 
19:01 આથી ધીરેધીરે તમારું મગજ
વિદ્યાથી અનુબંધિત થઈ જાય છે.
  
19:10 ખરું?
મહેરબાની કરીને આ બધું જુઓ.
  
19:15 એટલે કે, તમારું જ્ઞાન
પ્રેમનું શત્રુ છે.
  
19:26 આપણે હવે તેમાં જઈશું.
 
19:31 શીખવું એક નદી
જેવું છે, વહેતી,
  
19:39 હરહંમેશ પોતાને નૂતન કરતી નદી જેવું.
 
19:42 એ છે શીખવું,
મોઢે કરવું એ શીખવું નથી.
  
19:46 તથા અવલોકવું, જોવું
એ પણ એક કળા છે,
  
19:59 માત્ર આંખોથી જ
 
20:04 અવલોકન નહીં, પણ
વસ્તુઓને પૂર્વગ્રહ વિના જોવી,
  
20:13 તમે કરેલા કોઈપણ પ્રકારના
નિષ્કર્ષ વિના જોવી.
  
20:20 શબ્દ વિના અવલોકવું,
 
20:26 તમે રચેલી માનસિક છબી વિના
અવલોકવું - તમે સમજો છો?
  
20:32 તો, આપણે સાથે મળીને
આ બધું કરવાનાં છીએ.
  
20:37 ધ્યાનપૂર્વક શ્રવણ કરવાની કળા,
શીખવાની કળા,
  
20:43 અવલોકન કરવાની કળા.
 
20:48 જો તમે આ કરો તો ઘણો બધો
આનંદ આવશે, કારણ કે
  
20:53 આનાથી મગજ અતિ સંવેદનશીલ
અને જીવંત બને છે.
  
20:58 પરંતુ જો તમે એના એ જૂના ઢાંચાનું
પુનરાવર્તન કર્યા કરો, તો પછી
  
21:04 તમારું મગજ મૂઢ બની જાય,
જેવું મોટાભાગના લોકોનું કદાચ થઈ ચૂક્યું છે.
  
21:11 માટે, સાથે મળીને – કૃપયા, મારા આ
ફરીફરી કહેવાથી કંટાળતા નહીં,
  
21:18 આનું પુનરાવર્તન કરવું અગત્યનું છે,
 
21:21 જેથી તમે અને વક્તા
એકબીજાને સમજો.
  
21:29 આપણે ઘરનો પાયો નાખ્યો છે,
 
21:34 આપણે સાથે મળીને ચણતર કરીશું.
 
21:45 શું આપણે વિશ્વમાં જે બની રહ્યું છે
તેનું અવલોકન કરી શકીએ?
  
21:51 માત્ર ભારતનું વિશ્વ જ નહીં,
પણ દુનિયા
  
21:57 - વૈશ્વીક સ્તરે જે બનાવો
બની રહ્યા છે તે?
  
22:06 એક ડરામણું, પરમાણુ યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે.
 
22:16 તાજેતરમાં, કેટલાક મોટા વૈજ્ઞાનિકો
ભેગા થયા
  
22:23 અને એક નિવેદન બહાર પાડ્યું કે,
 
22:27 જો પરમાણુ યુદ્ધ થાય,
 
22:30 તો આખી પૃથ્વી
- સમસ્ત પૃથ્વી,
  
22:35 માત્ર યુરોપ,
કે અમેરિકા કે રશિયા નહીં -
  
22:38 સમસ્ત પૃથ્વી એટલી
ગાઢ ધૂળ અને ધુમાડાથી ઢંકાઈ જશે કે
  
22:46 સૂર્યનો પ્રકાશ એમાંથી આરપાર
પસાર નહીં થઈ શકે,
  
22:52 અને વાતાવરણનું ઉષ્ણતામાન
શૂન્યથી પાંચ અંશ નીચે જતું રહેશે.
  
23:02 એટલે કશાનું અસ્તિત્વ નહીં રહે.
 
23:07 એ લોકો આ જ બધી વાતો કરે છે,
તૈયારીઓ તેમ જ દલીલો કરે છે.
  
23:15 અને નાનાં યુધ્ધો પણ
ચાલી રહ્યાં છે.
  
23:21 આ યુધ્ધો પાંચ કે છ હજાર વર્ષોથી
ચાલી રહ્યાં છે.
  
23:27 માણસે તીર અથવા દંડાથી
શરૂઆત કરી,
  
23:30 હવે આપણી પાસે અતિશય
વિધ્વંસક પરમાણુ બૉમ્બ છે.
  
23:41 આ બધાનું કારણ શું છે?
તમે સમજો છો?
  
23:46 માનવો આ રીતે વર્તે છે
એનું કારણ શું છે?
  
23:54 બુદ્ધિજીવીઓ, તત્ત્વજ્ઞાનીઓ,
વૈજ્ઞાનિકો,
  
24:01 અને કહેવાતા ધાર્મિક લોકો
 
24:05 - જેઓ હકીકતમાં જરાયે
ધાર્મિક છે જ નહીં -
  
24:10 દુનિયામાં આ બધી
અવ્યવસ્થાનું કારણ શું છે?
  
24:16 હું આનો જવાબ આપું
તેની રાહ ન જુઓ,
  
24:19 તમે આ પ્રશ્ન તમારી જાતને
પૂછી રહ્યાં છો.
  
24:26 એવું કેમ છે કે આ પૃથ્વી ઉપર
જે માનવો જીવ્યા છે
  
24:33 - આનુવંશિકવિજ્ઞાનીઓ
તથા જૈવિકવિજ્ઞાનીઓ મુજબ,
  
24:40 પિસ્તાળીસથી પચાસ હજાર વર્ષોથી
 
24:45 આપણે આ પૃથ્વી ઉપર
હોમો સેપીયન્સ તરીકે જીવીએ છીએ.
  
24:49 સાવ શરૂઆતથી જ આપણે
એકબીજા સાથે સંઘર્ષમાં રહ્યાં છીએ,
  
24:58 એકબીજાને મારી નાખીએ છીએ, અપંગ
બનાવીએ છીએ, ઇજા પહોંચાડીએ છીએ,
  
25:02 એકબીજા સાથે હરીફાઈ કરીએ છીએ.
ખરું?
  
25:08 સંઘર્ષ, લડત, પીડા, વ્યગ્રતા,
એકલતા, દુ:ખ સહન કરવું.
  
25:18 અને આપણે પ્રૌદ્યોગિક વિશ્વમાં
આટલા બધા નિપુણ છીએ,
  
25:24 શસ્ત્રક્રિયા, સંચાર,
કમ્પ્યુટર વગેરેનાં
  
25:29 અનોખાં સાધનો
વિકસાવીએ છીએ,
  
25:33 અને આપણે આપણા માનવીય વર્તનનો
ઉકેલ નથી લાવ્યાં
  
25:39 - તમે સમજો છો? શા માટે?
 
25:49 હા, સર, આ એક
બહુ ગંભીર પ્રશ્ન છે.
  
25:53 શા માટે આપણે માનવો
જે આટલા બધા સમર્થ છીએ,
  
26:01 ચંદ્ર ઉપર જઈએ છીએ,
 
26:05 પ્રૌદ્યોગિક વિશ્વ
અતિશય અસાધારણ છે,
  
26:12 અને છતાં આપણે આદિમાનવ જેવા,
ઘાતકી છીએ,
  
26:16 આદિવાસી ભગવાનો
અને આદિવાસી વૃત્તિઓ.
  
26:22 આપણામાં શું ખોટું છે?
તમે સમજો છો?
  
26:28 હું ટીકા નથી કરી રહ્યો,
 
26:34 હું કોઈને દોષ નથી આપતો.
 
26:37 પણ આ એક સ્વાભાવિક પ્રશ્ન છે
જે દરેક સભ્ય માણસે પૂછવો જ પડે:
  
26:45 આપણામાં શું ખોટું છે?
બરાબર?
  
26:53 શા કારણે યુધ્ધો થાય છે?
 
26:58 પાકિસ્તાન અને ભારત,
રશિયા અને અમેરિકા વગેરે... શા કારણે?
  
27:06 એનાં કારણો કયાં છે?
 
27:09 જો તમે કારણ શોધી કાઢો, તો
પરિણામને દૂર કરવું સહેલું બને.
  
27:15 બરાબર? તમે સમજો છો?
 
27:20 જો મને કોઈ રોગ હોય,
અને એનું કારણ કેન્સર હોય,
  
27:25 અને એને લીધે અતિશય
પીડા થતી હોય,
  
27:27 તો કાં તો એને દૂર કરવું પડે
અથવા હું મરી જઉં.
  
27:32 પણ જ્યારે કોઈ કારણ હોય...
તો એની અસરનો અંત લાવી શકાય.
  
27:39 ખરું? આ સ્પષ્ટ છે?
 
27:43 જયાં કારણ હોય,
ત્યાં અસરનો અંત લાવી શકાય,
  
27:48 કેમ કે કારણનો
અંત લાવી શકાય છે.
  
27:52 શું આ સ્પષ્ટ છે?
 
27:55 આ યુધ્ધોનું કારણ શું છે,
દુનિયામાં ચાલી રહેલી
  
28:00 આ બધી આઘાતજનક બાબતોનું
કારણ શું છે?
  
28:03 તમારામાંના મોટાભાગના લોકો
ઘણું કરીને આ વિષે જાણતા નથી.
  
28:08 દરેક વસ્તુ છાપાંઓમાં
છાપવામાં આવતી નથી.
  
28:14 વક્તાએ ઘણા બધા
વૈજ્ઞાનિકો સાથે વાત કરી છે,
  
28:20 જે યથાતથ બની રહ્યું છે
તે આપણને કહેવામાં આવતું નથી
  
28:24 - રાસાયણિક ગેરીલાયુદ્ધ -
વગેરે બધું.
  
28:29 તો, આ બધાનું કારણ શું છે?
 
28:34 શું એ વિભાજન છે?
 
28:39 રાષ્ટ્રીય વિભાજન,
ધાર્મિક વિભાજન,
  
28:45 અન્ય માણસોની વિરુદ્ધ એક માણસ,
જે છે વિભાજન, અલગતા.
  
28:51 તમે આ બધું સમજો છો?
કે હું મારી જાત સાથે વાત કરું છું?
  
28:59 હું જે કહી રહ્યો છું
તે તમે સમજો છો?
  
29:03 એક કુટુંબની વિરુદ્ધ
બીજું કુટુંબ,
  
29:07 કુટુંબની પોતાની અંદર જ
વિભાજન હોય છે.
  
29:11 આરબ અને યહૂદી વચ્ચે
વિભાજન છે,
  
29:17 કૅથોલિક અને પ્રોટેસ્ટન્ટ વચ્ચે
વિભાજન છે,
  
29:21 તમે - હિન્દૂ - અને મુસલમાન વચ્ચે
વિભાજન છે. ખરું?
  
29:28 ખ્રિસ્તી, બૌધ્ધ, ઝેન,
 
29:33 આખું વિશ્વ ખંડિત છે,
તૂટેલુંફૂટેલું છે.
  
29:40 શું એ છે
આ સઘળી અવ્યવસ્થાનું કારણ?
  
29:47 તમે મારો પ્રશ્ન સમજો છો?
 
29:50 કે જયાં વિભાજન હોય,
 
29:55 સમુદાયો વચ્ચે,
લોકો વચ્ચે,
  
30:01 દેશો વચ્ચે, વિવિધ ગુરુઓ વચ્ચે,
વિવિધ ધર્મો વચ્ચે,
  
30:06 ત્યાં સંઘર્ષ હોવાનો જ.
 
30:09 બરાબર? તમે આ સમજો છો?
 
30:13 જયાં વિભાજન હોય,
ત્યાં સંઘર્ષ હોય જ.
  
30:18 એ કાયદો છે.
ખરું?
  
30:26 શું એ છે કારણ
આ બધાં ભીષણ યુધ્ધોનું,
  
30:33 દરેક માણસની અંદર
રહેલા સંઘર્ષનું,
  
30:39 એકબીજા વિરુદ્ધ હરિફાઈનું?
વિભાજન કારણ છે – ખરું?
  
30:48 આર્થિક રીતે, જાતિવાદની રીતે, સામાજિક રીતે,
કહેવાતી સાંસ્કૃતિક રીતે,
  
30:56 દરેક વસ્તુ વિભાજન સાધે છે.
ખરું?
  
31:05 હવે, આપણે સરકારો વિષે તો
કશું કરી શકીએ નહીં.
  
31:14 બધી સરકારો સ્થાપિત છે,
કમનસીબે ચૂંટાયેલી છે,
  
31:25 તમે તેઓની સાથે વ્યવહાર કરી ન શકો.
 
31:28 વક્તાએ વિવિધ પ્રયત્નો... વિવિધ
લોકોને મળ્યો છે, પણ બધું એમનું એમ.
  
31:35 તો, આપણે શું કરી શકીએ,
તમે અને હું?
  
31:40 તમે સમજો છો મારો પ્રશ્ન?
 
31:42 તમે રાષ્ટ્રપતિઓ જેવા સૌથી શક્તિશાળી
લોકોની સાથે વ્યવહાર કરી ન શકો,
  
31:47 તમે તેઓની સાથે વ્યવહાર ન
કરી શકો, એ લોકો ઊંચા સ્તરે છે.
  
31:53 તેઓની પોતાની જવાબદારીઓ છે,
તેઓને સત્તા જોઈએ છે
  
31:56 - તમે જાણો છો એ બધું.
 
31:58 માટે આપણે પૂછીએ છીએ કે,
આ પૃથ્વી ઉપર જીવતા
  
32:05 એક માનવ તરીકે, આ બધું
બનતું જોઈને, તમે શું કરી શકો?
  
32:12 કૃપા કરીને, આ પ્રશ્ન પૂછો.
તમારું કાર્ય શું છે?
  
32:16 તમારા તાત્વિક સિદ્ધાંતો નહીં – ભારતીયો
તાત્વિક સિદ્ધાંતોમાં બહુ કુશળ છે.
  
32:25 ખરું ને?
 
32:29 તમે લોકો વિવેચનામાં,
મનોવિશ્લેષણમાં, કારણ શોધી કાઢવામાં
  
32:35 બહુ કુશળ છો,
અને ત્યાં તમે એને છોડી દો છો,
  
32:39 જેનો તમારા રોજિંદા જીવન સાથે
કશો જ સંબંધ નથી હોતો. ખરું?
  
32:45 તમે ભગવાનમાં માનો છો,
અથવા તમે કોઈ ગુરુમાં માનો છો,
  
32:53 અથવા તમે કોઈ
તત્ત્વજ્ઞાનીમાં માનો છો.
  
32:55 પણ તે માન્યતાની
જીવનમાં યથાર્થતા નથી.
  
33:02 ખરું?
 
33:04 આ એક હકીકત છે. હું કશું અસામાન્ય
નથી કહી રહ્યો. આ એક હકીકત છે.
  
33:10 માટે, આપણે પૂછીએ છીએ,
આ બધી બાબતોનો સામનો કરતા
  
33:18 એક માણસ તરીકે
તમારી જવાબદારી શી છે?
  
33:25 તમારું કાર્ય શું છે?
 
33:32 મોટાભાગના લોકો આમાંથી
પલાયન કરી જવા માગે છે.
  
33:38 મોટાભાગના લોકોને લાગે છે કે
આપણે આનો નિવેડો ન લાવી શકીએ.
  
33:43 માટે આપણે આદિવાસી ભગવાનોમાં
પલાયન કરી જઈએ છીએ -
  
33:50 આ દેશમાં, કે યુરોપમાં જે બધું
બની રહ્યું છે તેની તમને ખબર છે
  
33:55 - માદક દવાઓ,
ધાર્મિક મનોરંજનો,
  
34:07 અને મનોરંજન ઉદ્યોગ તો
અતિ શક્તિશાળી છે,
  
34:15 ચલચિત્રો, પત્રિકાઓ,
ભગવાનો, કર્મકાંડો – ખરું?
  
34:23 શું આ દેશમાં બે ભગવાનો
એકબીજા સાથે લગ્ન કરે છે?
  
34:31 એટલે, કાં તો પલાયન હોય છે
 
34:38 અથવા તો તમે યથાર્થતાનો,
હકીકતોનો સામનો કરો છો.
  
34:49 જ્યારે તમે હકીકતોનો સામનો કરો,
ત્યારે તમારું કાર્ય શું છે?
  
34:57 હવે, સાથે મળીને આપણે
શોધી કાઢીશું – બરાબર?
  
35:03 સાથે મળીને, હું કહું અને તમે સાંભળો
અથવા સંમત કે અસંમત થાવ એવું નહીં,
  
35:10 એ તો બહુ મૂર્ખામી છે,
બાલિશતા છે.
  
35:13 પરંતુ જો તમે અને હું
એકસમાન વસ્તુનું અવલોકન કરીએ,
  
35:19 એને રોજ જીવીએ,
 
35:24 તો એમાં વિપુલ ક્રિયાશક્તિ
હોય છે
  
35:28 - રાજકીય સત્તાના અર્થમાં શક્તિ નહીં,
 
35:32 પણ સાચી વસ્તુ કરવાની શક્તિ.
 
35:40 બરાબર?
અહીં સુધી આપણે સાથે છીએ?
  
35:48 આપણે પૂછીએ છીએ,
યુધ્ધોનું કારણ શું છે?
  
35:59 યુદ્ધનાં પરિબળોમાંનું એક છે
રાષ્ટ્રવાદ,
  
36:06 - ખરું? -
જે આદિવાસી વૃત્તિ છે.
  
36:15 તમે કદાચ સંમત ન થાવ,
કૃપા કરી શાંતિથી સાંભળો.
  
36:21 આદિવાસી વૃત્તિ - ખરું? – જે બની છે
મહિમાન્વિત રાષ્ટ્રવાદ,
  
36:27 એના રાષ્ટ્રધ્વજો વગેરે સહિત,
 
36:30 બ્રિટિશ, ફ્રેંચ,
હિન્દૂ, ભારતીયો,
  
36:33 તમે સમજો છો,
વિભાજિત, વિભાજિત, વિભાજિત.
  
36:37 આપણે કહીએ છીએ કે યુદ્ધનાં
કારણોમાંનું એક છે રાષ્ટ્રવાદ.
  
36:46 એ સાવ દેખીતું છે.
 
36:48 અન્ય કારણ છે
આર્થિક વિભાજન,
  
36:54 દરેક દેશને પોતાની જ
અર્થવ્યવસ્થા સાથે તથા
  
37:03 પોતાની જ સંસ્કૃતિ સાથે નિસબત છે.
 
37:08 બ્રિટિશ લોકો તેમનું પોતાનું...
અને ફ્રેંચ લોકો વગેરે.
  
37:15 અને અન્ય કારણ છે
ધર્મમાં વિભાજન:
  
37:22 ખ્રિસ્તી, બૌધ્ધ,
હિન્દૂ, ઇસ્લામ.
  
37:29 અને એ બધા લોકો ભગવાન વિષે
વાત કરતા હોય છે, બરાબર?
  
37:37 એટલે, આ અને કદાચ થોડાં અન્ય
કારણો છે યુદ્ધનાં.
  
37:45 એક હિન્દૂ કે ખ્રિસ્તી તરીકે,
કે જે કાંઈ હો તે તરીકે,
  
37:51 તમે યુદ્ધ માટે
જવાબદાર છો. ખરું?
  
37:59 કારણ કે તમારી અંદર
તમે વિભાજિત છો.
  
38:07 તમે સંમત છો?
તમે આ હકીકતને જુઓ છો?
  
38:12 જયાં સુધી હું હિન્દૂ હોઉં,
અમુક પ્રથાને પ્રતિજ્ઞાબદ્ધ હોઉં,
  
38:20 અને કેટલાક - મને માફ કરજો -
નાદાન ભગવાનોને અનુસરતો હોઉં,
  
38:25 ભગવાન કહેવાતાં રમકડાંઓ સાથે
રમતો હોઉં,
  
38:33 તો, હું, એક હિન્દૂ તરીકે,
માનવો વચ્ચે
  
38:37 સંઘર્ષ પેદા કરવા માટે
જવાબદાર છું.
  
38:42 બરાબર?
આ હકીકત છે કે નથી?
  
38:50 આ એક હકીકત છે.
 
38:54 તમે કદાચ સંમત ન થાવ,
તમે કદાચ હકીકતને ન જુઓ,
  
38:57 પરંતુ આ સાચે જ
યુધ્ધોનું કારણ છે.
  
39:02 હવે, તમારી જવાબદારી શી છે?
 
39:09 રાષ્ટ્રવાદથી મુક્ત થવું.
બરાબર?
  
39:14 વિશ્વને સમસ્ત માનવજાત તરીકે
જોવા માટે મુક્ત હોવું,
  
39:22 ભારતીય કે અમેરિકન તરીકે નહીં,
આપણે સૌ માનવો છીએ, બરાબર?
  
39:29 દુનિયાને વૈશ્વીક રીતે જોવી...
 
39:35 ...માનવો તરીકે.
 
39:38 હું તમારા માટે આને
વધુ જટિલ બનાવીશ.
  
39:47 જ્યારે તમે મુસાફરી કરો,
જ્યારે તમે આખી દુનિયામાં લોકોને જુઓ,
  
39:54 આ દેશમાં, તેમ જ ફ્રાન્સમાં,
સ્વિત્ઝર્લેન્ડમાં, અમેરિકામાં,
  
40:00 - દુનિયામાં - જાપાનમાં વગેરે,
ત્યારે તમે જુઓ છો કે બધા માનવો
  
40:06 માનસિક રીતે સહભાગી છે,
તેઓ સૌ માનસિક દુ;ખ સહન કરે છે.
  
40:17 તેઓ સૌ રડે છે,
સૌ એકલા છે,
  
40:24 સૌએ આંસુ સાર્યાં છે,
જેમ તમે આંસુ સાર્યાં છે તેમ જ.
  
40:30 તેઓ સૌ અનિશ્ચિત,
વ્યગ્ર, દુ:ખી છે.
  
40:38 તેઓ સૌ તમારા જેવા છે,
તમે દુ:ખી છો,
  
40:43 એકલા છો, દુ:ખ સહન કરો છો,
બધી જાતની નિર્દયતાઓને વેઠો છો,
  
40:49 તમારા પતિ તરફથી,
તમારી પત્ની તરફથી વગેરે.
  
40:53 આખીયે દુનિયામાં બધા માનવો
આમાં સહભાગી છે.
  
40:59 ખરું? આ એક હકીકત છે.
 
41:01 એટલે, તમારી ચેતના
સમસ્ત માનવજાતની ચેતના છે.
  
41:10 બરાબર? તમે આ જુઓ છો?
 
41:16 શું તમે ઇચ્છો છો...
શું હું આમાં વધુ અંદર જાઉં?
  
41:21 આપણને બાળપણથી એમ માનવા માટે
અનુબંધિત કરવામાં આવ્યા છે,
  
41:26 - ધાર્મિક, સામાજિક,
આર્થિક અને રાષ્ટ્રીય રીતે -
  
41:32 કે આપણે સૌ અલગ વ્યક્તિઓ,
અલગ આત્માઓ છીએ.
  
41:39 ખરું? ખરું?
આ એક હકીકત છે.
  
41:46 અને આપણે ક્યારેય એ તપાસતા નથી કે
આપણે વાસ્તવમાં વ્યક્તિઓ છીએ કે નહીં
  
41:54 - તમે અલગ છો...
તમે એક પુરુષ છો, એક સ્ત્રી છો,
  
41:58 એ કાંઈ સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ
બનાવતું નથી.
  
42:04 તમારી વૃત્તિ,
તમારી ખાસિયત,
  
42:07 તમારું અમુક લક્ષણ,
તમારું બેન્કનું ખાતું,
  
42:12 આ બધું તમને એમ વિચારવા પ્રેરે છે
કે તમે એક અલગ માણસ છો.
  
42:16 તમે ઊંચા હો, હું નીચો હોઉં,
હું ગુલાબી હોઉં, તમે કાળા હો,
  
42:20 આ બધી પરિસ્થિતિઓ
માણસના મગજને એ સ્વીકારવા
  
42:27 અનુબંધિત કરે છે કે
આપણે અલગ વ્યક્તિઓ છીએ.
  
42:31 ખરું?
 
42:35 વક્તા એને
પ્રશ્ન કરે છે.
  
42:39 આને સ્વીકારો નહીં,
આની ઉપર શંકા કરો, આને પ્રશ્ન કરો.
  
42:46 કારણ કે વક્તા કહે છે કે, આપણી ચેતના
- જે છે તમે જે અનુભવો છો,
  
42:52 જે વિચારો છો, તમારી પ્રતિક્રિયાઓ,
માન્યતાઓ, તમારી પીડા, તમારી વ્યગ્રતા,
  
42:57 તમારી એકલતા, તમારું દુ:ખ,
પ્રેમનો અને સ્નેહનો અભાવ -
  
43:02 બધા માનવો સાથે
વહેંચાયેલી છે.
  
43:05 ખરું? ખરું, સર?
 
43:11 એટલે તમારી ચેતના
તમારી નથી,
  
43:17 એ સમસ્ત માનવચેતના છે.
 
43:23 જો તમે કોઈને મારી નાખો,
તો તમે તમારી જાતને મારી નાખો છો.
  
43:27 તમે આ સમજો છો?
 
43:31 જો તમે કોઈનું મન દુભાવો,
તો તમે તમારી જાતને દુભાવો છો.
  
43:36 તમે આ સ્પષ્ટપણે સમજો છો?
 
43:44 જો તમે દુ:ખમાં હો,
તો એ માત્ર તમારું જ દુ:ખ નથી,
  
43:48 એ માનવજાતનું દુખ છે.
 
43:55 એટલે, તમે માનવજાત છો
 
44:04 - તમે સમજો છો?
 
44:06 તમે બાકીની માનવજાત છો,
 
44:10 એક નજીવા માણસ નથી,
- નાનકડા આંગણામાં કામ કરતા,
  
44:18 પોતાની જાત વિષે વિચારતા,
તમારી સમસ્યાઓ, તમારી વ્યગ્રતાઓ -
  
44:24 પણ જ્યારે તમે આ હકીકતને
વાસ્તવમાં સ્પષ્ટપણે સમજો,
  
44:31 તમારા અંતરતમમાં, તમારા લોહીમાં,
તાત્વિક સિદ્ધાંત તરીકે નહીં,
  
44:37 ત્યારે જીવન પ્રત્યેનું તમારું
સમગ્ર દૃષ્ટિબિન્દુ પરિવર્તન પામે છે:
  
44:43 ત્યાર પછી તમારામાં વિશિષ્ટ...
પ્રેમ, કરુણા અસ્તિત્વ પામે છે.
  
44:54 તો, તમારી જવાબદારી શી છે?
 
44:59 જ્યારે તમે આ જોયું હોય,
 
45:02 બુદ્ધિપૂર્વક નહીં,
 
45:08 પણ વાસ્તવમાં, તમારા હ્રદયથી,
તમારી આંખોથી,
  
45:14 તમારા કાનોથી, તમારી બધી
ઇન્દ્રિયોથી આ જુઓ.
  
45:18 આ વૈશ્વીક સમસ્યા છે,
કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિગત સમસ્યા નથી.
  
45:26 દાખલા તરીકે, આ દેશમાં
અતિશય ગરીબી છે.
  
45:34 ખરું?
અત્યંત ગરીબી.
  
45:40 મુંબઈની ગલીઓમાં ફરો,
લોકો ફૂટપાથ ઉપર સૂતા હોય છે.
  
45:47 કોઈ પણ ગામડામાં જાવ,
જે કોઈ શહેરની બહુ પાસે ન હોય,
  
45:54 ત્યાં ગરીબી છે.
 
45:56 આઝાદી પછી
સ્થિતિ થોડી સુધરી છે,
  
46:01 પરંતુ હજુ ગરીબી છે.
 
46:06 અને આ ગરીબીનો નિવેડો
એક સરકાર દ્વારા ન આવી શકે,
  
46:11 કેમ કે અમેરિકામાં ગરીબી છે,
ફ્રાન્સમાં ગરીબી છે.
  
46:15 ઈંગ્લેન્ડમાં ચાલીસ લાખ લોકો
બેકાર છે. તમે સમજો છો?
  
46:27 તો, તમારી
જવાબદારી શી છે?
  
46:33 શું તમે હજુ પણ
એક વ્યક્તિ તરીકે રહેશો,
  
46:38 પોતાની જાત માટે લડતા,
 
46:44 તમારા પોતાના પ્રકાશ,
પોતાની પ્રબુદ્ધતા માટે લડતા?
  
46:52 કે પછી – તમે મારો આ પછીનો
પ્રશ્ન સમજો છો? -
  
46:58 કે પછી તમે આ વિશ્વને
અખંડતાથી જોશો,
  
47:08 ખ્રિસ્તી, બૌધ્ધ, હિન્દૂ
વગેરે તરીકે નહીં?
  
47:14 આપણે જયાં સુધી આ નહીં કરીએ,
ત્યાં સુધી એકબીજાનો વિનાશ કરીશું.
  
47:19 એ સાવ દેખીતું છે કે
આ જ ચાલી રહ્યું છે.
  
47:24 આપણને સલામતી જોઈએ છે,
- આપણી પાસે સલામતી હોવી જ જોઈએ,
  
47:30 નહીંતર તમે અને હું
અહીં ન હોઈએ.
  
47:36 સલામતી, અન્ન, વસ્ત્રો
અને એ બધું.
  
47:41 એને નકારવામાં આવે છે
કારણ કે દરેક દેશ કહે છે,
  
47:44 ‘મારે પોતાની સમસ્યાઓ ઉકેલવી પડે.’
ખરું?
  
47:51 વૈશ્વીક દૃષ્ટિબિન્દુ ક્યાંય છે જ નહીં.
 
47:59 અને આપણી જે બધી
સમસ્યાઓ છે,
  
48:05 તેને આપણે સાંપ્રદાયિક, સામાજિક
એવી નીચલી કક્ષામાં લાવીને
  
48:09 નાની બનાવી દઈએ છીએ.
 
48:13 તો, આ સાંભળ્યા બાદ,
શું તમારું મગજ
  
48:24 રાષ્ટ્રીયતાથી, જાતિવાદથી,
ધાર્મિક બકવાટથી મુક્ત છે,
  
48:30 જેથી તમારી પાસે
વૈશ્વીક દૃષ્ટિબિન્દુ, વૈશ્વીક ભાવના હોય?
  
48:35 તમે સમજો છો, સર?
 
48:39 અથવા તો, તમે કહો છો કે આ
અદ્દભુત છે, મનોરમ કલ્પના છે,
  
48:47 આમાંથી એક સુંદર
તાત્વિક સિદ્ધાંત બનાવો,
  
48:50 એને વિષે અનુમાન કરો,
અને એને મારી નાખો.
  
48:56 બરાબર?
તો, આ છે પહેલી વસ્તુ.
  
49:02 આમાં એવા મગજની જરૂર છે
જે જોવા માટે મુક્ત હોય.
  
49:11 પણ આપણાં મગજો સમસ્યાઓથી
બહુ જ અનુબંધિત થયેલાં છે.
  
49:20 ખરું? તમારે સમસ્યાઓ છે,
નહીં કે?
  
49:27 તમારે સમસ્યાઓ નથી?
કૃપા કરીને કહો, હા કે ના – હા?
  
49:32 તમારે સમસ્યાઓ છે, એટલે કે,
યૌન સમસ્યા, ધાર્મિક સમસ્યાઓ,
  
49:38 આર્થિક સમસ્યા
- સમસ્યાઓ, સમસ્યાઓ, સમસ્યાઓ, ખરું?
  
49:44 મને મારી પત્ની સાથે
ફાવતું નથી,
  
49:47 મારી પત્ની મને ધમકાવે છે,
વગેરે વગેરે.
  
49:51 સમસ્યાઓ એટલે શું?
 
49:54 વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર પ્રમાણે
એ શબ્દનો અર્થ શો છે?
  
50:02 વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર પ્રમાણે અર્થ છે
‘તમારી તરફ ફેંકવામાં આવેલું કશુંક,
  
50:10 તમારી તરફ ફેંકાયેલો કોઈ પડકાર’,
ખરું?
  
50:17 ‘સમસ્યા’ શબ્દનો અર્થ એ છે.
 
50:21 હવે, આપણે સમસ્યાઓને
કેવી રીતે મળીએ છીએ?
  
50:31 આપણે આમાં સાથે મળીને જઈશું.
 
50:34 કૃપા કરીને એ ધ્યાનમાં રાખો કે
હું તમને કહેતો નથી, કે શિખવાડતો નથી,
  
50:42 પણ આપણે સાથે મળીને શીખી રહ્યાં છીએ,
અવલોકન કરી રહ્યાં છીએ.
  
50:47 વક્તાએ ઘણા સમય પૂર્વે આ બધું
અવલોકન કર્યું અને જોયું હોઈ શકે,
  
50:53 પણ વક્તા આમાં સહભાગી છે,
એ તમારી સાથે ચાલી રહ્યો છે,
  
50:59 લાગણીવશતાપૂર્વક નહીં,
 
51:02 ભાવાવેશપૂર્વક નહીં,
એ કહે છે, આ બધાનો સામનો કરો!
  
51:10 આપણાં મગજ બાળપણથી સમસ્યાઓને
ઉકેલવા માટે અનુબંધિત કરવામાં આવ્યાં છે.
  
51:21 બાળક શાળાએ જાય છે,
શીખવું એક સમસ્યા બને છે,
  
51:28 ગણિત એક સમસ્યા બને છે
- સમસ્યાઓ.
  
51:35 પછી મહાવિદ્યાલય, અધિક સમસ્યાઓ.
યુનિવર્સિટી, એથી અધિક સમસ્યાઓ.
  
51:42 આથી, એનું મગજ
- કૃપા કરીને આ સાંભળો -
  
51:45 સમસ્યાઓને ઉકેલવા માટે
અનુબંધિત બને છે.
  
51:51 બરાબર?
તમે આ સમજો છો?
  
51:59 આપણે આ સમજીએ છીએ,
કે પછી હું...
  
52:04 આપણું મગજ સમસ્યાઓને
ઉકેલવા માટે અનુબંધિત છે.
  
52:11 તો, મગજને
શું થયું છે?
  
52:16 હવે તે સમસ્યાઓ ઉકેલવા માટેનું
યંત્ર છે. બરાબર?
  
52:23 આને લીધે સમસ્યાઓ વધી રહી છે
 
52:27 કારણ કે મગજ સમસ્યાઓ સાથે
યંત્રવત્ વ્યવહાર કરે છે.
  
52:32 તમે આ સમજો છો, સર?
જે બની રહ્યું છે તે જુઓ.
  
52:38 આ દેશમાં ઘણી
રાજકીય સમસ્યાઓ છે,
  
52:44 અને સમસ્યાઓને ઉકેલવાના પ્રયત્નોમાં
આ રાજનીતિજ્ઞોએ
  
52:49 એક સમસ્યાના ઉકેલમાં
અન્ય સમસ્યાઓ વધારી છે.
  
52:55 તમે આ જુઓ છો, નહીં કે?
 
53:00 તમે આ બધું નથી જાણતા?
 
53:04 માટે આપણું મગજ બાળપણથી
સમસ્યાઓને ઉકેલવા માટે અનુબંધિત છે.
  
53:12 અને તમે સમસ્યાઓને તો જ
ઉકેલી શકો જો મગજ સમસ્યાઓને
  
53:18 નવેસરથી જોવા માટે મુક્ત હોય.
 
53:21 પણ જો મગજ તાલીમબદ્ધ હોય,
તો એ યંત્રવત્ કાર્ય કરે છે
  
53:28 અને હંમેશાં ઉકેલો શોધતું રહે છે,
સમસ્યાઓને સમજતું નથી.
  
53:36 કારણ કે ઉકેલ
સમસ્યામાં રહેલો છે.
  
53:41 મને શંકા છે કે તમે
આ બધું જુઓ છો કે કેમ.
  
53:47 ખરું, સર?
હું તમારી સાથે વાત કરી શકું છું?
  
53:55 તો, શું એવું મગજ હોવું
શક્ય છે,
  
54:01 જે મુક્ત હોય,
જેથી સમસ્યાઓને ઉકેલી શકે,
  
54:08 નહીં કે જે સમસ્યાઓમાં રહીને પછી
સમસ્યાઓને ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કરે?
  
54:12 તમે આ તફાવત જુઓ છો?
બરાબર?
  
54:20 તો, આપણે જે વાત કરીએ છીએ
- તમે અને હું – તે એ કે
  
54:31 આપણે માનસિક રીતે, આંતરિક રીતે
બાકીની માનવજાત છીએ.
  
54:38 ખરું? આ હકીકત છે.
 
54:41 આ કોઈ તાત્વિક સિદ્ધાંત નથી,
આ મારો નિષ્કર્ષ નથી.
  
54:45 આ હકીકત છે કારણ કે બધા માનવો
ખરાબ સમયમાંથી પસાર થાય છે, અને
  
54:55 આપણે પણ બધા પ્રકારની દોડધામમાંથી,
વેદનામાંથી પસાર થઈએ છીએ.
  
55:03 એટલે આપણે એક માનવજાત છીએ,
તમે સમસ્ત માનવજાત છો.
  
55:11 એ એક વાત છે.
 
55:14 બીજું: યુધ્ધોનું અસ્તિત્વ છે કારણ કે
તમે તમારી જાતને
  
55:23 રાષ્ટ્રીયતામાં, જાતિઓમાં, ધર્મોમાં
વિભાજિત કરી છે,
  
55:28 અને જો તમે એને નહીં બદલો, તો
તમારી પાસે શારીરિક સલામતી નહીં હોય
  
55:34 કારણ કે યુધ્ધો આવી રહ્યાં છે.
 
55:39 ત્રીજું: આપણી પાસે ઘણી સમસ્યાઓ છે,
 
55:45 અને એ સમસ્યાઓને ઉકેલવા માટે
મગજ એને જોવા માટે મુક્ત હોવું જોઈએ.
  
55:52 પરંતુ જો મગજ સમસ્યાને
ઉકેલવા માટે અનુબંધિત હોય,
  
55:55 તો એ સમસ્યાને
જોઈ ન શકે.
  
55:57 તમે સમજો છો?
હવે, તમે આ કરી શકો છો?
  
56:03 વક્તા જે કહી રહ્યો છે એને
ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવામાં
  
56:08 - જો તમે સાંભળી રહ્યાં હો તો -
શું તમે આ કરી શકો છો?
  
56:13 તમારી જાતને કોઈ પણ ભોગે
હિન્દૂ ન કહો,
  
56:20 બધી અંધશ્રદ્ધાઓ વગેરે ન કરો.
 
56:26 કોઈ પણ ધર્મ સાથે, કે ગુરુ સાથે
જોડાયેલા ન રહો.
  
56:36 હા, સર. અથવા કોઈ પુસ્તક સાથે.
 
56:43 શું તમે ક્યારેય એ વિચાર્યું છે...
 
56:49 ગ્રંથો ઉપર આધારિત ધર્મો
 
56:57 - ખ્રિસ્તી ધર્મ બાઇબલ ઉપર
આધારિત છે,
  
57:06 કુરાન ઇસ્લામ ધર્મનું બાઇબલ છે -
 
57:12 તમે ક્યારેય અવલોકન કર્યું છે કે ગ્રંથો
ઉપર આધારિત ધર્મો કેવા બની જાય છે?
  
57:18 અહીં આ દેશમાં તમારી પાસે
ધર્મ વિષેના ડઝનબંધી ગ્રંથો છે,
  
57:24 તમે એ બધાને કે એમાંથી કોઈ એકને
પસંદ કરી શકો, એની સાથે રમી શકો.
  
57:28 તમે સમજો છો
હું શું કહું છું?
  
57:31 ઊંઘી ન જાવ.
 
57:36 એટલે કે, ભારતમાં વિવિધ
ધાર્મિક ગ્રંથો છે,
  
57:43 ઉપનિષદો, ગીતા,
વગેરે વગેરે.
  
57:47 આથી તમે એક અથવા બીજો ગ્રંથ
પસંદ કરી શકો છો
  
57:50 અને એની સાથે રમી શકો છો;
 
57:53 તમારી પાસે ડઝનબંધી ભગવાનો છે,
 
57:56 તમે પોતાના મનોરંજન માટે, ગંમત માટે
કોઈને પણ પસંદ કરી શકો છો.
  
58:00 પરંતુ જો તમારી પાસે એક જ
ભગવાન હોય,
  
58:04 કુરાન પ્રમાણે અથવા બાઇબલ પ્રમાણે,
તો તમે એમાંથી છૂટવા અસમર્થ હો છો.
  
58:10 તથા તમે ધર્માંધ, સંકુચિત
અને તેથી પાશવી બનો છો.
  
58:21 જે બની રહ્યું છે તે આ છે.
 
58:23 તો, શું તમે, કૃપયા,
ગંભીરતાપૂર્વક, વક્તા પૂછે છે કે,
  
58:30 શું તમે આ બધું તમારાથી દૂર કરી શકો
તથા પુખ્ત બની શકો?
  
58:44 કોઈ રાષ્ટ્રીયતા નહીં,
ભગવાનોમાં માન્યતા નહીં,
  
58:52 કારણ કે માન્યતા, આસ્થા
એક વિનાશક પરિબળ છે.
  
58:59 જો તમારામાં આસ્થા હોય, અને તેથી
શંકા ન હોય – તમે સમજો છો?
  
59:06 આખીયે ખ્રિસ્તી ધર્મની દુનિયા
આસ્થા ઉપર આધારિત છે. ખરું?
  
59:13 અને તેઓ ક્યારેય શંકા, સંશય,
પ્રશ્ન વિષે વાત કરતા નથી.
  
59:20 એ નિષિદ્ધ છે.
 
59:22 અને ઇસ્લામ ધર્મની દુનિયામાં પણ
એ નિષિદ્ધ છે.
  
59:26 પ્રાચીન ભારતીયો પાસે
આ શંકા હતી: ‘પ્રશ્ન કરો,
  
59:33 સ્વીકારો નહીં, શોધી કાઢો!’
 
59:40 તમે સૌ એ બધું કરશો?
 
59:43 કે પછી તમારા જૂના ઢાંચામાં
પાછા લપસી જશો?
  
59:50 આનું જોખમ જુઓ, જો તમે સત્યને જુઓ
અને અસત્યમાં પાછા જતા રહો,
  
59:57 તો એ જ સત્ય તમારો વિનાશ કરશે.
 
1:00:00 તમે સમજો છો?
 
1:00:05 મને શંકા છે કે તમે આ બધું
સમજો છો કે કેમ!
  
1:00:12 જો તમે જોખમને જુઓ,
તો તમે એનાથી દૂર રહો છો.
  
1:00:22 જો તમે કોબ્રા સાપને કે વાઘને જુઓ,
તો તમે એનાથી દૂર રહો છો.
  
1:00:28 પરંતુ આપણે એ નથી જોતાં કે
આ વિભાજન માનસિક રીતે
  
1:00:33 કેટલું બધું
જોખમકારક છે.
  
1:00:40 જો તમે એકવાર આના
જોખમને જુઓ,
  
1:00:45 માત્ર સૈદ્ધાંતિક રીતે જ નહીં,
પરંતુ પ્રત્યક્ષપણે,
  
1:00:48 તમારા સંપૂર્ણ હ્રદયથી,
તમારી સઘળી ઇન્દ્રિયોથી,
  
1:00:51 તમારી બુધ્ધિથી, તમારા પ્રેમથી
- જો તમારામાં પ્રેમ હોય તો -
  
1:01:00 તો તમે કોઈ પણ વસ્તુ સાથે
નહીં જોડાવ,
  
1:01:09 - દેશ નહીં, ધર્મ નહીં,
 
1:01:12 જેનો અર્થ એ નથી કે
તમે સંશયવાદી છો,
  
1:01:15 જેનો અર્થ એ નથી કે
તમે નાસ્તિક છો
  
1:01:19 - તમે જાણતા નથી કે ભગવાન શું છે,
તમે સૌ ઢોંગ કરો છો.
  
1:01:26 માટે, શું તમે સૌ
આ બધું દૂર કરી દેશો,
  
1:01:32 જેથી તમારું મન મુક્ત હોય,
 
1:01:35 મુક્ત મગજ હોય જે દુનિયાને જોઈ શકે
અને પરિવર્તન પામી શકે?
  
1:01:45 શું હું એક અન્ય બાબત તરફ
પણ ધ્યાન દોરી શકું?
  
1:01:52 આપણે હમણાં કહ્યું કે
જ્ઞાન પ્રેમનું શત્રુ છે.
  
1:02:02 તમારા માટે એનો
કશો અર્થ છે ખરો?
  
1:02:08 તમે મારો પ્રશ્ન સમજો છો?
 
1:02:11 વિદ્યા, પુસ્તકિયા માહિતી,
અનુભવનું જ્ઞાન,
  
1:02:17 તમારી પત્ની વિષેનું કે
તમારા પતિ વિષેનું જ્ઞાન,
  
1:02:22 તમારાં સંતાનો વિષેનું જ્ઞાન,
 
1:02:25 અનુભવ થકીનો જ્ઞાનનો
સમગ્ર, વિપુલ સંગ્રહ, એ બધું જ.
  
1:02:34 વક્તા કહે છે કે, એ સઘળું
જ્ઞાન પ્રેમનું શત્રુ છે.
  
1:02:47 હવે, આને નજીકથી જુઓ.
 
1:02:53 આપણા અન્ય સાથેના,
પત્ની કે પતિ સાથેના સંબંધમાં
  
1:03:00 આપણા દરેકની પાસે
અન્ય વિષેનું જ્ઞાન હોય છે, ખરું?
  
1:03:14 હું જાણું છું મારી પત્ની
કેવું વર્તન કરે છે વગેરે.
  
1:03:19 હું જાણું છું,
અને તે જાણે છે. ખરું?
  
1:03:25 જ્યારે હું કહું કે,
‘હું મારી પત્નીને જાણું છું’
  
1:03:33 અને પત્ની કહે કે,
‘હું મારા પતિને જાણું છું’,
  
1:03:36 ત્યારે શું થાય છે, એ જાણવાનો
ગુણધર્મ શું છે?
  
1:03:43 દેખીતી રીતે જ, જ્ઞાન,
જેનો અર્થ શો?
  
1:03:52 મે એને વિષે બનાવેલી માનસિક છબી અને
એણે મારે વિષે બનાવેલી માનસિક છબી
  
1:03:58 - ચિત્ર.
બરાબર?
  
1:04:04 એટલે, જ્ઞાન એ એ ચિત્ર છે.
તમે સમજો છો?
  
1:04:09 ખરું?
તમે આ સમજો છો?
  
1:04:24 એટલે, પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચેનું
એકબીજા વિષેનું જ્ઞાન
  
1:04:30 પ્રેમનો વિનાશ કરે છે.
 
1:04:42 તમે આ સ્વીકારો છો?
 
1:04:46 સ્ત્રીઓ બહુ જલદી
આ સ્વીકારે છે. હું એ જોઉ છું.
  
1:04:57 પુરુષો આરામથી બેસી રહે છે
અને જોયા કરે છે.
  
1:05:01 તમે એક ચક્રમ ટોળું છો,
ભલે.
  
1:05:08 તો, આપણા સંબંધમાં
શું બને છે?
  
1:05:15 જીવનમાં સૌથી મહત્ત્વની વસ્તુ
સંબંધ છે, ખરું કે નહીં?
  
1:05:21 કેમ કે સંબંધ વિના
તમારું અસ્તિત્વ શક્ય નથી,
  
1:05:25 જીવન સંબંધ છે,
 
1:05:27 પત્ની સાથે હોય કે પતિ સાથે,
પાડોશી સાથેનો સંબંધ,
  
1:05:33 સરકારો સાથેનો સંબંધ
- સંબંધ
  
1:05:37 જીવનમાં અતિશય મહત્ત્વની વસ્તુ છે.
 
1:05:47 શું આપણે જરાપણ સંબંધિત છીએ?
 
1:05:51 જ્યારે મારી પાસે તમારી એક માનસિક છબી હોય
અને તમારી પાસે મારી એક માનસિક છબી હોય,
  
1:05:55 ત્યારે આપણે સંબંધિત કેવી રીતે હોઈ શકીએ?
તમે સમજો છો?
  
1:06:04 માનસિક છબીઓ મળે છે,
એ સંબંધ નથી.
  
1:06:11 સંબંધનો અર્થ છે
અખંડ હોવું,
  
1:06:19 એક સ્ત્રી અને એક પુરુષ
એમ તૂટેલું નહીં,
  
1:06:23 બધી કદરૂપી સમસ્યાઓ
એમાંથી ઊભી થાય છે.
  
1:06:27 માટે
જ્ઞાન પ્રેમનો વિનાશ કરે છે.
  
1:06:33 ભગવાનને ખાતર
આ સમજો!
  
1:06:37 જ્ઞાનથી કેવી રીતે છુટકારો મેળવવો
એવું નહીં – તમે ન છૂટી શકો.
  
1:06:43 પરંતુ તમે સમજો કે
સંબંધમાં
  
1:06:48 જ્ઞાન એક એવું ઘટક છે
 
1:06:50 જે બધા પ્રકારના ઝગડાઓને
નોતરે છે.
  
1:07:01 જ્ઞાન આવશ્યક છે,
એ સિવાય તમે ઘરે ન પહોંચી શકો, ખરું?
  
1:07:06 જો તમને અંગ્રેજીનું જ્ઞાન ન હોય,
 
1:07:08 તો તમે અને હું
એકબીજાને સમજી ન શકીએ.
  
1:07:13 જો તમને ગાડી કેવી રીતે ચલાવવી
એ અંગેનું જ્ઞાન ન હોય,
  
1:07:16 - તમે સમજો છો? -
જ્ઞાન આવશ્યક છે.
  
1:07:20 પરંતુ માનસિક જ્ઞાન
જોખમકારક છે.
  
1:07:28 કૃપયા, આ સમજો.
 
1:07:33 અને તે જ જ્ઞાન
પ્રેમનો વિનાશ કરે છે.
  
1:07:40 હવે, હું તમને એક ગંભીર પ્રશ્ન
પૂછવા માગું છું,
  
1:07:43 તમે કોઈને પ્રેમ કરો છો?
 
1:07:49 તમારા હ્રદયમાં જવાબ આપો, મને નહીં.
 
1:07:52 તમે કોઈને પ્રેમ કરો છો?
 
1:07:59 તમે તમારી પત્નીને પ્રેમ કરો છો?
 
1:08:05 તમે તમારા પતિને પ્રેમ કરો છો?
તમે તમારાં સંતાનોને પ્રેમ કરો છો?
  
1:08:11 તમે આ સમજો છો?
એ શબ્દનો ભાવાર્થ જુઓ.
  
1:08:19 તમે જવાબ નથી આપી શકતાં, ખરું ને?
 
1:08:24 અને તે દુનિયાનો
વિનાશ કરી રહ્યું છે,
  
1:08:28 કારણ કે જો કદાચ એ તમારી પાસે ક્યારેય હતું,
તો પણ તમે એ બધું જ ગુમાવી દીધું છે.
  
1:08:38 તો, આ બધું ધ્યાનથી સાંભળવાનો
કાં તો અર્થ હોય અથવા અર્થ ન હોય.
  
1:08:47 આપણે સાથે મળીને
એક મુસાફરી કરી છે.
  
1:08:50 અને વક્તાનો અર્થ છે
વાસ્તવમાં સાથે મળીને.
  
1:09:01 હું તમારો હાથ પકડું અને કહું,
‘આવો, સાથે મળીને ચાલીએ’.
  
1:09:07 જો તમે ઝડપભેર ચાલવા માગતાં હો,
તો આપણે ઝડપથી ચાલીએ.
  
1:09:10 જો તમે દોડવા માગતાં હો,
તો આપણે દોડીએ.
  
1:09:14 જો તમે અતિશય ધીમેધીમે ચાલવા
માગતાં હો, તો એય બરાબર છે,
  
1:09:18 પણ તમારે ચાલવું તો પડે જ,
તમારે કોઈ સિદ્ધાંત સ્થાપવાનો નથી!
  
1:09:30 તો, વક્તાએ આ બધું
તમારી સમક્ષ મૂક્યું છે,
  
1:09:39 કાં તો તમે એને વહેંચો,
 
1:09:42 જેમ તમે સાથે મળીને
સારું ભોજન વહેંચીને ખાવ છો એમ,
  
1:09:49 જેમ તમે સાથે મળીને
એક પર્વતનું સુંદર દૃશ્ય જુઓ છો એમ,
  
1:09:55 જેમ તમે સાથે મળીને
સૂર્યાસ્તનું સૌંદર્ય નિહાળો છો એમ,
  
1:09:59 અથવા જેમ તમે સાથે મળીને આકાશમાં
એક અટૂલા તારાનું સૌંદર્ય નિહાળો છો એમ.
  
1:10:06 પરંતુ એ સાથે મળીને હોવું જોઈએ,
 
1:10:11 એવું નહીં કે તમે ત્યાં પહોંચી ગયા હો
અને હું તમને અનુસરતો હોઉં.
  
1:10:17 સાથે મળીને
આપણે એક નવી દુનિયા બનાવીએ છીએ,
  
1:10:21 એક વ્યક્તિ આ કરી શકે નહીં.
 
1:10:25 શું તમે સૌ ખરેખર આ જુઓ છો?
 
1:10:31 કે સાથે મળીને તમે
દુનિયામાં પરિવર્તન લાવી શકો.
  
1:10:36 અને દુનિયાને
સંપૂર્ણ પરિવર્તનની જરૂર છે.
  
1:10:43 કોઈ સમુદાય, કે એક કે બે જણા
આ કરી શકે નહીં,
  
1:10:49 આ સાથે મળીને જ કરવું પડે.
 
1:10:53 એક પુરુષ અને એક સ્ત્રી દ્વારા
એક બાળક પેદા થાય છે.
  
1:11:00 આ વૈશ્વીક દૃષ્ટિબિન્દુ,
આ ભાવના કે આપણે સૌ એક છીએ,
  
1:11:07 કે તમે માનવજાત છો!
 
1:11:13 જ્યારે તમે એ અનુભવો ત્યારે
એ તમને શું કરે એ તમે સમજો છો?
  
1:11:19 એ તમારા જીવન પ્રત્યેના સંપૂર્ણ
દૃષ્ટિબિન્દુમાં પરિવર્તન લાવશે.
  
1:11:28 અને પછી અલગતાનો અંત થાય છે,
આથી સંઘર્ષનો અંત થાય છે.
  
1:11:34 આવતીકાલે આપણે સંઘર્ષના મૂળ સ્વરૂપ
વિષે વાત કરીશું, અને જોઈશું કે
  
1:11:40 શું સંઘર્ષનો અંત થઈ શકે, માત્ર બાહ્ય
રીતે જ નહીં, પરંતુ પહેલાં આંતરિક રીતે.
  
1:11:47 તમે સમજો છો?
 
1:11:48 શું એ શક્ય છે કે સંઘર્ષનું ક્યારેય...
ક્યાંય કોઈ સ્થાન જ ન હોય.
  
1:11:56 શું આ દુનિયામાં,
આ આધુનિક દુનિયામાં,
  
1:11:59 એક પણ સંઘર્ષ વિના
જીવવું શક્ય છે ખરું?
  
1:12:06 એમાં પ્રજ્ઞાની જરૂર પડે છે,
તમે સમજો છો,
  
1:12:08 કાળજીપૂર્વકની તપાસ, શોધી કાઢવા માટે
ક્રિયાશીલ હોય એવું મન જરૂરી છે.
  
1:12:16 વક્તા કહે છે,
આ શક્ય છે.
  
1:12:21 વક્તા કહે છે,
સંઘર્ષ વિના જીવવું શક્ય છે.
  
1:12:26 તમારે આ માની લેવાનું નથી,
તમે આને વિષે પ્રશ્ન કરો, શંકા કરો.
  
1:12:32 જો તમે આને વિષે શંકા કરો,
તો આપણે આમાં ઊંડા ઉતરીશું.
  
1:12:38 પણ તમે માત્ર એવું કહો કે,
'હા, હું તે અવસ્થા પામવા માગું છું,
  
1:12:42 મને કહો કે ત્યાં કેવી રીતે પહોંચવું’,
તો પછી એ બહુ જ બાલિશ બની જાય છે.
  
1:12:50 તો, મહેરબાની કરીને, શું આપણે
સાથે મળીને ચાલી શકીએ,
  
1:12:57 સાથે મળીને ધ્યાનથી સાંભળી શકીએ,
સાથે મળીને શીખી શકીએ,
  
1:13:04 જેથી તમારા
મગજનો ગુણધર્મ વિશિષ્ટ હોય,
  
1:13:08 જીવનનો ગુણધર્મ વિશિષ્ટ હોય?