Krishnamurti Subtitles

જીવવાની અને મરવાની કળા

Bombay (Mumbai) - 11 February 1984

Public Talk 3



0:41 આપણે અહીં છેલ્લા મળ્યાં
ત્યારે જે વાત કરતાં હતાં,
  
0:47 તેમાં આગળ વધીશું?
 
0:53 આપણે સંઘર્ષ વિષે વાત કરતાં હતાં,
શું આ જગતમાં
  
1:00 સમસ્યાઓ અને સંઘર્ષ વિના
જીવવું શક્ય છે ખરું.
  
1:11 આપણે એને વિષે આગળ વાત કરીશું
કારણ કે મોટાભાગના લોકો માટે
  
1:20 જીવન, રોજિંદું જીવન,
એ મથામણ,
  
1:27 સંઘર્ષ, પીડા અને વિવિધ વ્યગ્રતાઓની
હારમાળા હોય છે.
  
1:40 અને આપણે પૂછતાં હતાં કે
શું આ પાગલ જગતમાં
  
1:46 એવું જીવન જીવવું શક્ય છે,
 
1:56 જેમાં કોઈ પણ પ્રકારની
સમસ્યા અને સંઘર્ષ ન હોય.
  
2:04 આ કદાચ થોડું વાહિયાત અથવા
પાગલ જેવું પણ લાગે,
  
2:12 કે આપણે આવી વસ્તુ
 
2:16 - ‘એક પણ સંઘર્ષ વિના જીવવું’ -
વિષે વિચાર કરીએ છીએ.
  
2:23 આપણે પેલે દિવસે કહ્યું તેમ,
 
2:28 આ પ્રશ્નમાં તપાસ કરવા માટે
 
2:35 ઘણી વિવેકબુદ્ધિની,
 
2:39 ઘણી ઊર્જાની, ખંતની
જરૂર રહે છે.
  
2:47 તમારી અને વક્તા વચ્ચે
માત્ર શાબ્દિક, સૈદ્ધાંતિક
  
2:55 ચર્ચા કે સંવાદ કરવાનો
બહુ જ નજીવો અર્થ છે.
  
3:03 તો, આજની સાંજે
આપણે સૌ
  
3:11 - કાગડાઓના અવાજ છતાં -
 
3:15 સાથે મળીને વિચારીએ,
 
3:22 આ સમસ્યામાં ઊંડા ઊતરીએ
 
3:26 કે જીવવાની કોઈ
એવી કળા છે,
  
3:34 જે મુજબ માણસ
રોજિંદા જીવનમાં જીવી શકે
  
3:40 - સૈદ્ધાંતિક જગતમાં નહીં,
રોજિંદા જીવનમાં -
  
3:46 માનસિક રીતે, આંતરિક રીતે
 
3:55 કોઈ દોડધામ વિના,
 
4:00 પરિવર્તનની પીડા વિના,
 
4:03 અને એ પરિવર્તનમાં જે વ્યગ્રતા
રહેલી છે એના વિના જીવવું,
  
4:09 શું આવું જીવન જીવવું
શક્ય છે.
  
4:17 આવો પ્રશ્ન પૂછવો
એ ઘણું અવિશ્વસનીય લાગે,
  
4:24 કારણ કે જન્મથી મૃત્યુ સુધી
આપણું જીવન
  
4:31 સંઘર્ષો, લડતો,
 
4:39 પોતાની સિદ્ધિ માટે
મથતી મહત્ત્વાકાંક્ષા,
  
4:43 અને અસ્તિત્વની તમામ પીડા,
 
4:47 દુ:ખ, ખુશી
વગેરેની હારમાળા છે.
  
4:54 તો આપણે આ પ્રશ્નમાં
ઊંડા જઈએ,
  
4:58 જીવવાની કળા.
રોજિંદા જીવનમાં.
  
5:06 આપણી પાસે ઘણી કળાઓ છે:
ચિત્રકળા,
  
5:13 અદ્દભુત જોડા બનાવવાની કળા,
સૌથી સારા જોડા,
  
5:22 અને ચિત્રકળા,
ઇજનેરી કળા,
  
5:31 સામાજિક વહેવાર અને વાતચીતની કળા
- એમ અનેક કળાઓ છે.
  
5:39 પરંતુ આપણે, અને કદાચ
આખી દુનિયાએ પણ
  
5:45 ક્યારેય આ પ્રશ્ન નથી પૂછ્યો,
જીવવાની કળા.
  
5:55 એ શોધી કાઢવા માટે...
- આ ભારે ત્રાસ...
  
6:01 મુંબઈ એક ગંદું શહેર છે,
આંખોમાંથી પાણી નીકળે છે,
  
6:09 હું રડતો નથી.
 
6:18 આમાં પરીક્ષણની જરૂર છે કે,
જીવવું કેવી રીતે.
  
6:25 કારણ કે જીવવાની કળા
એ છે સર્વોચ્ચ કળા,
  
6:30 અને સૌથી મહત્ત્વની કળા,
અન્ય કોઈ પણ કળા કરતાં અધિક મહાન,
  
6:39 સરકાર ચલાવવાની કળા
કરતાં અધિક મહાન,
  
6:44 સંવાદની કળા કરતાં અધિક મહાન,
 
6:49 એ છતાં, આપણે ક્યારેય
પૂરા ઊંડાણથી તપાસ નથી કરી
  
6:56 કે આપણું રોજિંદું જીવન
જીવવાની કળા શું છે,
  
7:06 જેમાં અત્યંત સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિ,
 
7:09 સંવેદનશીલતા અને અતિશય
સ્વતંત્રતાની જરૂર પડે છે.
  
7:20 કારણ કે સ્વતંત્રતા વિના તમે
જીવવાની કળા શું છે તે શોધી ન શકો.
  
7:29 જીવવાની કળા એ કોઈ
રીત કે પદ્ધતિ નથી,
  
7:36 કે પછી કોઈને પૂછવાનું નથી કે
જીવવાની કળા કેવી રીતે શોધવી,
  
7:43 પરંતુ આમાં જરૂર છે
ઘણીબધી બૌદ્ધિક પ્રવૃત્તિની
  
7:52 અને ઊંડી તેમ જ વ્યાપક
પ્રામાણિકતાની.
  
8:03 આપણામાંના બહુ જ થોડા લોકો પ્રામાણિક છે.
 
8:10 દુનિયામાં આ વધુ ને વધુ
બગડી રહ્યું છે.
  
8:15 આપણે પ્રામાણિક માણસો નથી.
 
8:19 આપણે એક વસ્તુ કહીએ છીએ,
બીજી વસ્તુ કરીએ છીએ,
  
8:24 આપણે તત્ત્વજ્ઞાન વિષે, ઈશ્વર વિષે
વાતો કરીએ છીએ,
  
8:30 પ્રાચીન ભારતીયોએ ઘણાબધા
તાત્વિક સિદ્ધાંતોનો આવિષ્કાર કર્યો છે,
  
8:37 અને આપણે આ બધી બાબતોમાં
ખાસ્સા કુશળ છીએ,
  
8:42 પરંતુ શબ્દ, વર્ણન,
 
8:49 વિગતવાર નિવેદન
એ કૃત્ય નથી, કાર્ય નથી.
  
8:58 અને આને કારણે અહી
અતિશય અપ્રામાણિક્તા છે.
  
9:07 અને જીવવાની કળા બાબતે
તપાસ કરવામાં
  
9:16 મૂળભૂત, દૃઢ, અચલ
પ્રામાણિકતા હોવી જ જોઈએ.
  
9:29 એવી પ્રામાણિકતા
જે ભ્રષ્ટ ન થઈ શકે,
  
9:36 જે પોતાને પરિસ્થિતિઓ સાથે,
માગણીઓ સાથે,
  
9:40 વિવિધ પ્રકારના પડકારો સાથે
અનુકૂળ ન બનાવી લે.
  
9:48 આ શોધી કાઢવામાં
અખંડતાની જરૂર પડે છે,
  
9:57 કારણ કે આપણે એક અતિશય
સંકુલ સમસ્યા સાથે કામ કરવાનું છે.
  
10:03 એવું જીવન જીવવું
જે સંપૂર્ણપણે વ્યવસ્થિત હોય,
  
10:16 જેમાં ઊર્જાનો વ્યય ન હોય,
 
10:21 કોઈ પ્રકારનો ભ્રમ કે રૂઢિ ન હોય,
એ કાંઈ તદ્દન સહેલું નથી.
  
10:29 રૂઢિ, ગમે તેટલી પુરાણી હોય,
કે ગમે તેટલી આધુનિક હોય,
  
10:34 એ માત્ર જૂના માળખાને
આગળ ચલાવે છે.
  
10:43 અને જૂનું માળખું શક્યત: પોતાને
નવા સાથે અનુકૂળ બનાવી શકતું નથી.
  
10:53 તો સાથે મળીને,
અને અમારો અર્થ છે ખરેખર સાથે,
  
11:00 આ એવું નથી કે વક્તા
કશુંક કહે છે
  
11:04 જેની સાથે તમે સંમત
કે અસંમત થાવ છો,
  
11:08 પણ સાથે મળીને, તમારી
બુધ્ધિનો, વિચારશક્તિનો,
  
11:18 તમારા ડહાપણનો પ્રયોગ કરીને,
- જો તમારામાં ડહાપણ હોય તો -
  
11:23 અને સાથે મળીને,
 
11:31 આ અતિ સંકુલ સમસ્યાને
જોવાની છે.
  
11:36 આપણે અગાઉ કહ્યું તેમ,,
આ કોઈ ભાષણ નથી,
  
11:45 આ તમને માહિતી, હકીકતો
જણાવવા માટેનું,
  
11:54 સૂચના આપવા માટેનું,
તમને સમજાવવા માટેનું,
  
12:00 તમને થોડુંક, હળવેકથી અમુક દિશામાં
દોરવા માટેનું ભાષણ નથી.
  
12:11 અમે નવી કલ્પનાઓનાં
બીજ વાવવા માટે
  
12:15 કોઈ પ્રકારનો પ્રચાર
નથી કરી રહ્યા,
  
12:22 આ એવા પ્રકારનું કશું જ નથી.
 
12:26 એ તો વક્તાના પક્ષે
ગૌરવહીન કહેવાય,
  
12:30 જ્યારે એ કહે કે આ એવું નથી,
અને એનો અર્થ એવો હોય કે આ એવું છે.
  
12:40 એટલે તમે તમારા
પોતાના મગજનો,
  
12:48 તમારી પોતાની ઉતાવળની અને
માગણીની સમજનો ઉપયોગ
  
12:58 એ શોધવા માટે કરો છો,
કે શું જીવવાની એવી કોઈ રીત છે
  
13:05 જે સંપૂર્ણપણે વ્યવસ્થિત હોય.
 
13:15 માટે, કૃપયા, જો તમારી ઇચ્છા હોય,
તો આજની સાંજે ગંભીર રહો.
  
13:27 તમે કદાચ બાકીનું વર્ષ, કે બાકીનું
અઠવાડિયું ભલે ગંભીર ન રહો,
  
13:34 પરંતુ તમારા જીવનમાં ઓછામાં ઓછું
એક વાર સંપૂર્ણપણે આતુર રહો,
  
13:45 પોતાની જાત સાથે
સર્વથા પ્રામાણિક રહો.
  
13:52 તો પછી આપણે સાથે મળીને
આ પ્રશ્નની અંદર જઈ શકીએ:
  
14:00 જીવવાની કળા એટલે શું.
 
14:11 આપણે કેવી રીતે શોધી કાઢીશું?
કળા.
  
14:19 દરેક ચીજને એના
નિયત સ્થાને મૂકવી,
  
14:28 કોઈપણ બાબતમાં
અતિશયોકિત કરવી નહીં,
  
14:32 પોતાની સહજવૃત્તિને, આવેગોને
એક દિશામાં વાળીને
  
14:42 અન્ય દિશાઓની સદંતર ઉપેક્ષા
કરવી નહીં.
  
14:46 કોઈ એક દિશામાં સિદ્ધિ માટેનો
પ્રયત્ન કરવાનો નથી,
  
14:56 પરંતુ તમે અને વક્તા
સાથે મળીને
  
15:05 શોધી કાઢવાના છીએ
- આપણા પોતાના માટે,
  
15:11 એવું નથી કે
વક્તા તમને કહેશે,
  
15:15 આ સમજવું અગત્યનું છે.
 
15:22 હું દિલગીર છું,
કાગડાઓ મજા કરી રહ્યા છે!
  
15:28 એ બધા એકબીજાને શુભરાત્રી
કહી રહ્યા છે.
  
15:38 થોડું અંધારું વધશે એટલે
કાગડાઓ શાંત થઈ જશે.
  
15:46 માટે કૃપયા,
ઓછામાં ઓછું આજની સાંજ પૂરતું,
  
15:57 આ જુઓ કે જીવવાની એવી રીત
 
16:01 શોધી કાઢવી એ કેટલું મહત્ત્વનું છે,
 
16:06 જેમાં સંઘર્ષનું, સમસ્યાઓનું
અસ્તિત્વ ન હોય.
  
16:16 કારણ કે સંઘર્ષ અને સમસ્યાઓ
આપણી ઊર્જાનો અપવ્યય કરે છે.
  
16:26 માણસે શોધી કાઢવું પડે કે
સમસ્યાઓનું અસ્તિત્વ શાથી છે.
  
16:33 ગણિતને લગતી,
ભૂગોળને લગતી
  
16:35 વગેરે સમસ્યાઓ હોય છે
- શૈક્ષણિક સમસ્યાઓ,
  
16:40 આપણે એ બધી સમસ્યાઓની
વાત નથી કરી રહ્યાં.
  
16:44 આપણે માનવોની સમસ્યાઓની
વાત કરી રહ્યાં છીએ.
  
16:50 સૌ પ્રથમ આપણે માનવો છીએ,
ત્યાર બાદ આપણે વૈજ્ઞાનિકો,
  
16:54 ઇજનેરો, વેપારીઓ
વગેરે છીએ.
  
16:58 સૌ પ્રથમ આપણે માનવો છીએ.
 
17:04 પરંતુ જ્યારે તમે અન્ય બાબતોને
મહત્ત્વ આપો છો,
  
17:09 ત્યારે તમે ભૂલી જાવ છો
કે તમે એક માનવ છો.
  
17:15 માટે કૃપયા, આવો, આપણે
સાથે મળીને શોધી કાઢીએ.
  
17:23 જીવવાની કળાનો અર્થ શું એ નથી
કે જીવન, રોજિંદું જીવન
  
17:32 અતિશય ચોકસાઈપૂર્વક,
વ્યવસ્થિતપણે જીવવું?
  
17:46 વ્યવસ્થાનો અર્થ
આજ્ઞાપાલન નથી,
  
17:53 એક ચોક્કસ ઢાંચાને અનુસરવું અને
પોતાને એની સાથે અનુકૂળ કરવું એવો નથી.
  
18:04 આપણે આમાં ધીરેથી જઈશું.
 
18:09 શું આનો અર્થ એ નથી કે
પોતાની અવ્યવસ્થિતતા પ્રત્યે
  
18:17 સંપૂર્ણત: સભાન, જાગૃત હોવું?
 
18:26 તમે એ પ્રત્યે જાગૃત છો?
 
18:29 અથવા શું આપણે એમ વિચારીએ છીએ
કે આ માત્ર એક બાહ્ય વાતાવરણની
  
18:36 મુશ્કેલી છે, પણ આંતરિક રીતે
આપણે સંપૂર્ણત: વ્યવસ્થિત છીએ?
  
18:43 આપણે સાથે મળીને એ દર્શાવીએ છીએ
 
18:47 કે આંતરિક રીતે આપણે અવ્યવસ્થામાં,
વિરોધાભાસમાં જીવીએ છીએ.
  
18:57 આ હકીકત છે.
 
18:59 સૌથી મહાન સંતો પણ
 
19:04 - એ લોકો સામાન્યપણે થોડા
જ્ઞાનતંતુના રોગની અસરવાળા હોય છે -
  
19:08 સૌથી મહાન સંતો પણ
અવ્યવસ્થામાં જીવે છે,
  
19:12 કારણ કે તેઓ હંમેશ કશુંક બનવાનો
પ્રયત્ન કરતા હોય છે.
  
19:20 બનવું એ જ -
તમે સમજો છો?
  
19:24 મને આશા છે કે આપણે
એકબીજાને સમજીએ છીએ.
  
19:26 બનવું : હું આ છું,
હું તે બનીશ.
  
19:33 ‘જે છે’ તેને ‘જે હોવું જોઈએ’માં
બદલવાના એ પ્રયાસમાં
  
19:41 અંતરાળ છે, વિશાળ અવકાશ છે,
જેમાં સંઘર્ષ આકાર પામે છે.
  
19:49 અને એ સંઘર્ષ
અવ્યવસ્થાનું મૂળ છે.
  
19:55 બરાબર?
 
19:57 તમે સમજ્યા છો?
 
20:01 જયાં વિભાજન છે
- વિભિન્ન વર્ગોના લોકો,
  
20:08 જાતિઓ, ધર્મો, અને આપણી અંદરનો
વિરોધાભાસ, વિભાજન,
  
20:16 ‘હું આ છું, મારે તે બનવું જોઈએ’,
એમાં વિભાજન રહેલું છે.
  
20:23 એ વિભાજન જ
અવ્યવસ્થાનું મૂળ છે.
  
20:32 કારણ કે એમાં
વિરોધાભાસ રહેલો છે
  
20:38 - ખરું? - હું આ છું,
હું વ્યવસ્થિત થવા માગું છું.
  
20:47 જ્યારે હું કહું કે, ‘હું વ્યવસ્થિત થવા માગું છું’,
ત્યારે હું જાણું છું કે હું ગૂંચવણમાં છું,
  
20:54 આથી હું વ્યવસ્થા સાધવાનો
પ્રયત્ન કરું છું,
  
21:02 આથી હું વ્યવસ્થા કેવી હોય
એની એક આકૃતિ, એક આકાર બનાવું છું,
  
21:10 અને પછી એને અનુસરવાનો યત્ન કરું છું.
 
21:13 અમે કહીએ છીએ - જો તમે કૃપા કરીને
સાથે મળીને સાંભળો તો -
  
21:17 કે એ હકીકત જ
અવ્યવસ્થાનું મૂળ છે.
  
21:25 બરાબર?
તમે સમજ્યા છો?
  
21:29 આપણે આમાં થોડે અંશે
પણ સાથે છીએ?
  
21:34 બહુ અંશે નહીં,
પણ પૂરતું થાય એટલું.
  
21:42 એટલે કે, જયાં આપણી અંદર
માનસિક રીતે વિભાજન હોય,
  
21:49 ત્યાં સંઘર્ષ હોય જ,
અને એથી અવ્યવસ્થા હોય જ.
  
22:01 હવે, જયાં સુધી
અવ્યવસ્થા હોય,
  
22:06 ત્યાં સુધી વ્યવસ્થા મેળવવાનો
પ્રયત્ન પણ અવ્યવસ્થા જ રહે છે.
  
22:14 ખરું? તમે મારા કહેવાનો
અર્થ સમજો છો?
  
22:19 હું ગૂંચવાયેલો છું,
 
22:25 મારું જીવન અવ્યવસ્થિત છે,
 
22:32 હું ખંડિત છું,
અંદરથી તૂટી ગયેલો છું,
  
22:36 અને ગૂંચવાયેલો એવો હું,
એ ગૂંચવણમાંથી એક ઢાંચો,
  
22:46 એક આદર્શ, એક યોજના બનાવું છું,
 
22:52 અને હું કહું છું કે હું
તે યોજના મુજબ જીવીશ.
  
22:56 પરંતુ તે યોજનાનું મૂળ
મારી ગૂંચવણમાંથી પેદા થયેલું છે.
  
23:05 બરાબર? સ્પષ્ટ છે?
 
23:06 એટલે, મારે જે સમજવાનું છે
તે એ કે
  
23:12 હું શા કારણે ગૂંચવાયેલો છું,
હું શા કારણે અવ્યવસ્થિત છું.
  
23:18 જો હું એ સમજી શકું, તો પછી
એ આકલનમાંથી, અર્થબોધમાંથી
  
23:24 કોઈ પણ પ્રયત્ન વિના
વ્યવસ્થા સહજ જ આવે છે.
  
23:33 એનો અર્થ એ કે જો હું મારી
ગૂંચવણનું કારણ જાણી શકું,
  
23:39 તો ગૂંચવણ રહેતી નથી,
તો પછી વ્યવસ્થા હોય છે.
  
23:44 તમે આ જુઓ છો કે કેમ?
 
23:47 શું આપણે આમાં સાથે છીએ,
થોડે અંશે?
  
23:53 આપણે સાથે છીએ? સરસ.
 
23:58 જ્યારે તમે કહો છો, ‘હા, સર’,
ત્યારે તમે ખરેખર એવો અર્થ કરો છો?
  
24:04 કે પછી આ માત્ર શાબ્દિક કથન છે
- ‘ચાલો આગળ વધીએ’.
  
24:10 એ તો અપ્રામાણિકતા થઈ!
 
24:22 જો આપણે વસ્તુઓને સ્પષ્ટ ન જોઈએ,
તો હા ન કહેવું – કહો કે ‘મને સ્પષ્ટ નથી’;
  
24:30 પછી આપણે સાથે મળીને
સંવાદ કરી શકીએ.
  
24:35 પણ જો તમે હા કહો,
 
24:40 તો પછી તમારી નિસબત હોય:
ચાલો આગળ વધીએ.
  
24:47 માટે કૃપયા
આને કાળજીથી જુઓ.
  
24:54 આપણી પાસે એક આખો કલાક છે.
 
24:59 અને ગૂંચવણ વિષેની
આ જાગૃતિ
  
25:06 - આપણે ગૂંચવાયેલા ન હોવું જોઈએ
એવું નથી -
  
25:11 પરંતુ ગૂંચવણ વિષેની જાગૃતિ
પોતે જ
  
25:15 એના કારણને, કાર્યકારણના ભાવને
સ્પષ્ટ કરે છે.
  
25:23 તો કારણ શું છે?
 
25:34 તમે સમજો છો?
 
25:36 જો હું બીમાર હોઉં અને
ડૉક્ટર પાસે જાઉં,
  
25:40 અને ડૉક્ટર
- જો હોશિયાર હોય તો -
  
25:44 તમને કહે કે તમે અમુક વસ્તુઓ
ખાવ છો કે કરો છો,
  
25:48 જે તમારા આખા શરીરતંત્રને
અસ્વસ્થ કરે છે,
  
25:51 માટે આ ન કરો,
અને તે ન કરો.
  
25:56 એટલે હું બદલાઉં છું,
હું યોગ્ય આહાર લઉં છું.
  
26:01 એ જ રીતે,
જો આપણે કારણ શોધી શકીએ,
  
26:05 તો પરિણામ બદલાય છે.
 
26:10 અને જો પરિણામમાં કોઈ ફેરફાર થાય,
તો કારણમાં ફેરફાર થાય છે.
  
26:16 તમે સમજો છો?
 
26:23 આપણે સાથે છીએ
કે તમે ઊંઘો છો?
  
26:30 ચાલો આગળ વધીએ.
 
26:32 માટે, વ્યવસ્થા ત્યારે જ શક્ય બને
 
26:40 જ્યારે આપણે અવ્યવસ્થાના
મૂળ સ્વરૂપને સમજીએ.
  
26:46 અને અવ્યવસ્થાના મૂળ સ્વરૂપનો
સંપૂર્ણપણે નાશ કરી શકાય.
  
26:56 જો હું મારી પત્ની સાથે
ઝઘડતો હોઉં,
  
26:59 અથવા પત્ની મારી સાથે
ઝઘડતી હોય,
  
27:03 તો હું શોધી કાઢું કે
અમે શા કારણે ઝઘડીયે છીએ.
  
27:07 જો અમને ઝઘડવાનું ગમતું હોય,
તો એ જુદી વાત છે,
  
27:11 પરંતુ જો અમે ઝઘડવાનું બંધ
કરવા માગતા હોઈએ, તો અમે કહીએ
  
27:15 કે, ‘ચાલો આપણે એના વિષે વાત કરીએ,
જોઈએ કે આપણે શા કારણે ઝઘડીએ છીએ.’
  
27:22 અને પછી આપણે જોઈએ છીએ કે
આપણે મંતવ્યો વિષે ઝઘડતા હોઈએ છીએ,
  
27:27 મારે આ જોઈએ અને તમારે
કશુંક જુદું જોઈએ.
  
27:31 આમ આપણે એકબીજા સાથે
વાત કરવાનું શરૂ કરીએ છીએ અને
  
27:37 છેવટે કોઈ એવા સ્થાન ઉપર આવીએ છીએ
કે જયાં આપણે બંને સંમત થઈએ.
  
27:43 તો એવી જ રીતે, સાથે મળીને,
જીવન જીવવું,
  
27:53 એવી જીવવાની કળા જેથી જીવન
સર્વથા વ્યવસ્થિત હોય.
  
28:01 એ છે જીવવાની કળા.
 
28:06 ત્યાર બાદ, જીવવાની કળાનો સૂચિતાર્થ
એ છે કે કોઈ ભય ન હોવો જોઈએ.
  
28:17 બરાબર? શું આપણે એમાં જઈશું?
તમને એમાં રસ છે?
  
28:26 અમે કહીએ છીએ કે
જીવવાની કળાની એ માંગ છે કે
  
28:32 કોઈ જ ભય ન હોવો જોઈએ
 
28:42 - માનસિક સલામતીનો ભય,
 
28:49 મૃત્યુનો ભય,
 
28:54 પોતે કશુંક ન બનવાનો ભય,
 
29:01 હાનિ-લાભનો ભય – તમે જાણો છો,
ભયની સંપૂર્ણ સમસ્યા.
  
29:09 શું આપણે એના વિષે સાથે મળીને
વાત કરીશું?
  
29:14 શું ભયથી સંપૂર્ણત: મુક્ત થવું
શક્ય છે ખરું,
  
29:24 કારણ કે
જે મગજ ડરી ગયેલું છે,
  
29:30 જે મગજ ડરી ગયેલું છે
એ મૂઢ મન છે,
  
29:40 એવું મન જે અવલોકન કરવા માટે,
જીવવા માટે સમર્થ નથી.
  
29:46 શું તમે સૌ ભયભીત નથી?
 
29:52 આમાં થોડા પ્રામાણિક રહો.
 
29:56 આપણે સહુ આંતરિક રીતે
ભયભીત છીએ.
  
30:02 આપણે પહેલાં અંદરનું પરીક્ષણ કરીશું,
પછી બહારની તરફ જોઈશું,
  
30:07 એનાથી ઊલટું નહીં.
તમે સમજો છો?
  
30:13 આપણને સૌને ભૌતિક સલામતી જોઈએ છે,
દરેક માણસ આની માગણી કરે છે
  
30:20 - ધન, હોદ્દો, સુરક્ષા,
શારીરિક સલામતી.
  
30:30 પરંતુ આપણે ક્યારેય
 
30:35 આંતરિક સલામતી, નિશ્ચિતતા વિષે
તપાસ કરતાં નથી.
  
30:43 કારણ કે આંતરિક પ્રવૃત્તિ બાહ્યને
આકાર આપે છે, એનું નિયંત્રણ કરે છે.
  
30:51 ખરું?
તમે આ સમજો છો?
  
30:56 માટે, આપણે પૂછીએ છીએ,
જીવવાની કળામાં માત્ર
  
31:02 સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા હોવી
એટલું જ નહીં, પરંતુ
  
31:08 આંતરિક રીતે, માનસિક રીતે
ભયથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત હોવું
  
31:13 પણ સામેલ છે.
 
31:17 શું એ શક્ય છે?
 
31:23 કારણ કે આપણે બાળપણથી
ભય સાથે જીવ્યાં છીએ.
  
31:32 પતિનો ભય, પત્નીનો ભય,
ઉપલબ્ધિ ન મળવાનો ભય,
  
31:44 પરિપૂર્ણતા ન પામવાનો ભય,
સંતુષ્ટ ન હોવાનો ભય,
  
31:51 - મને ખાતરી છે કે તમે સૌ
ભયના મૂળ સ્વરૂપને જાણો છો.
  
31:57 તો, આપણે પૂછીએ છીએ કે ભયનું
મૂળ સ્વરૂપ અને માળખું શું છે.
  
32:08 પહેલાં તમારી જાતને આ પ્રશ્ન પૂછો.
 
32:12 ભય શું છે,
એ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે,
  
32:19 એનું કારણ શું છે,
એનું મૂળ કારણ?
  
32:25 મને અંધારાની બીક હોય,
 
32:28 મને લોકોના અભિપ્રાયની બીક હોય,
 
32:33 મને એવા કોઈકની બીક હોય
કે જે મને માર મારવાનું હોય.
  
32:44 વિવિધ પ્રકારના
ભય હોય છે.
  
32:49 તો શું આપણે વિવિધ પ્રકારો સાથે
એક પછી એક કામ કરીશું -
  
32:58 તમારો અમુક ભય, આમનો અમુક
ભય, અથવા મારો અમુક ભય -
  
33:04 કે પછી આપણે સાથે મળીને
એનું મૂળ, એનું કારણ શોધી કાઢીશું?
  
33:12 બરાબર?
તમને બેમાંથી કયું જોઈએ છે?
  
33:16 ભયની વિવિધ શાખાઓ,
કે ભયનું સાવ છુપાયેલું મૂળ,
  
33:24 છુપાયેલું મૂળ સ્વરૂપ?
 
33:29 તમે સમજો છો?
ભયનું મૂળ શું છે?
  
33:39 વક્તા તમને આ પ્રશ્ન
પૂછી રહ્યો છે,
  
33:46 અને જો તમે કૃપયા
આજની સાંજે પ્રામાણિક રહો
  
33:52 - ત્યાર પછી તમે અપ્રામાણિક
રહી શકો છો,
  
33:55 એ તમારો સ્વભાવ છે,
તમને એ જોઈએ છે -
  
33:59 પણ આજની સાંજે તમારા પોતાના માટે
એ શોધી કાઢો કે આનું મૂળ શું છે,
  
34:09 આ બધો ભય
શેમાંથી આવે છે.
  
34:15 કારણ કે ભય
સૌથી વધુ વિનાશક છે.
  
34:22 એમાં માણસ
બંધિયાર રીતે જીવે છે...
  
34:28 શારીરિક રીતે જ્ઞાનતંતુઓના
તણાવનું ભાન,
  
34:35 નજીવા કે ભયભીત હોવાની લાગણી,
તમે જાણો છો, ભયની લાગણી,
  
34:41 અને જયાં ભય હોય, ત્યાં દરેક પ્રકારનું
ચિંતાગ્રસ્ત કાર્ય થાય છે,
  
34:49 જે બુદ્ધિહીનતા છે તે
બુદ્ધિગમ્ય હોવાનો દેખાવ કરે છે.
  
34:55 એટલે તમારા પોતાના માટે આ શોધી કાઢવું
અગત્યનું છે કે આનું મૂળ શું છે.
  
35:03 અથવા આનાં ઘણાં મૂળ છે,
કે માત્ર એક જ મૂળ છે?
  
35:20 કદાચ તમે આના વિષે
વિચાર્યું નથી,
  
35:25 તમે પૈસા કમાવામાં
અતિ વ્યસ્ત છો,
  
35:30 તમે તમારી સ્થિતિ વિષે
ચિંતા કરવામાં અતિ વ્યસ્ત છો,
  
35:35 તમે કદાચ ક્યારેય આ શોધી કાઢવા
માટે વિચાર કે તપાસ કર્યાં નથી
  
35:41 કે તમે ભય વિના
જીવી શકો કે કેમ.
  
35:51 ‘જે છે’ તેમાંથી
‘જે હોવું જોઈએ’ તરફનો બદલાવ
  
35:55 એ ભયનાં કારણોમાંનું એક છે.
 
35:59 હું કદાચ ક્યારેય ત્યાં ન પહોંચું,
આથી હું એનાથી પણ ડરું છું.
  
36:06 હું જે બધું બની રહ્યું છે
એનાથી પણ ડરું છું,
  
36:11 હું ભૂતકાળથી પણ ડરું છું.
ખરું?
  
36:18 તો આપણે સાથે મળીને શોધી
કાઢવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ
  
36:22 - વક્તા જે કહે
તે સ્વીકારતા નથી.
  
36:29 આમાં પ્રામાણિકતાની,
સંશયની જરૂર પડે છે,
  
36:36 વક્તા જે કહે તેમાંની એકપણ
વસ્તુ સ્વીકારવાની નથી,
  
36:44 પરંતુ આપણા પોતાના માટે
 
36:49 ભયના તથ્યને તથા માળખાને
જોવાનાં છે.
  
36:57 બરાબર?
ભય એટલે શું?
  
37:03 આપણને શેનાથી બીક લાગે છે એ નહીં.
 
37:09 મને મૃત્યુની બીક લાગે છે
- ધારો કે -
  
37:12 કારણ કે હું વૃધ્ધ થઈ રહ્યો છું
અને હું ડરું છું.
  
37:18 અમે એ નથી પૂછતા કે
તમને શેનાથી બીક લાગે છે,
  
37:25 પણ ભય ‘સ્વત:’ છે શું,
એના પોતાનામાં શું છે.
  
37:31 તમે સમજો છો?
 
37:36 તમે થાકી ગયા છો?
 
37:39 સારું.
તો ભય પોતે શું છે?
  
37:46 એ શેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે?
 
37:53 આપણે આનું પરીક્ષણ
સાથે મળીને કરીશું,
  
37:58 પણ તમારે આમાં સહભાગી બનવું પડે,
શાબ્દિક રીતે સ્વીકારવાનું નહીં.
  
38:07 જો તમે શાબ્દિક રીતે, તાત્વિક સિદ્ધાંત
તરીકે કે બૌદ્ધિક રીતે આને સ્વીકારો,
  
38:11 તો અંતે તમે
ભયભીત જ રહેશો.
  
38:14 અને એ તો સમયનો બગાડ છે,
તમારા સમયનો અને વક્તાના સમયનો.
  
38:21 પરંતુ જો તમે અને વક્તા
સાથે મળીને ચાલી શકો,
  
38:26 ભયના સમગ્ર મૂળ સ્વરૂપની અંદર
સાથે મળીને મુસાફરી કરી શકો,
  
38:32 અને તમે તમારી જાતે
 
38:35 ભયના કારણના સત્યને પામી શકો,
તો પછી તમે મુક્ત છો.
  
38:42 સિવાય કે તમે તમારું બાકીનું જીવન
ભયભીત રહેવા માગતા હો
  
38:45 - તમને કદાચ એ ગમતું હોય, કેમ કે
લોકોને કોઈક પ્રકારનો ભય ગમતો હોય છે
  
38:50 કારણ કે એનાથી લોકોને લાગે છે કે
 
38:55 તેઓની પાસે પકડી રાખવા માટે
કશુંક તો છે.
  
39:10 ભૂતકાળ એટલે શું?
 
39:15 કૃપયા સાંભળો,
આપણે ભય વિષે વાત કરીએ છીએ.
  
39:19 ભૂતકાળ શું છે, વર્તમાન શું છે,
અને ભવિષ્ય શું છે?
  
39:30 ભૂતકાળ એ બધું છે જે તમે
સ્મૃતિ તરીકે સંગ્રહ કરેલું છે,
  
39:38 બની ગયેલી ઘટનાઓનું
સ્મરણ,
  
39:45 અને વર્તમાન એ જ ભૂતકાળ છે,
 
39:51 જે પોતાનામાં ભવિષ્ય માટેના
ફેરફારો કરતો રહે છે.
  
39:54 ખરું?
આ વાસ્તવિક હકીકત છે.
  
39:59 એટલે તમે
ભૂતકાળની સ્મૃતિઓ છો,
  
40:06 ભૂતકાળનાં સ્મરણો છો,
ભૂતકાળના અકસ્માતો છો,
  
40:12 ભૂતકાળનો સમગ્ર સંચય છો.
એ છો તમે.
  
40:19 તમે સ્મૃતિઓનું પોટલું છો.
એ હકીકત છે.
  
40:27 જો તમને કોઈ સ્મૃતિઓ ન હોય,
તો તમારું અસ્તિત્વ ન હોય.
  
40:34 માટે તમે એ છો.
 
40:37 ભૂતકાળ – કૃપયા સાંભળો -
સમય છે, ખરું કે નહીં?
  
40:46 ભૂતકાળને સમય થકી
એકત્ર કરવામાં આવ્યો છે.
  
40:54 મને એક અનુભવ થયો છે,
એક અઠવાડિયા પહેલાં,
  
41:01 એ અનુભવે એક સ્મૃતિ
છોડી છે,
  
41:09 અને એ સ્મૃતિ ભૂતકાળના
અનુભવમાંથી જન્મી છે,
  
41:14 એટલે કે, જ્યારે હું ‘ભૂતકાળ’ શબ્દનો
પ્રયોગ કરું, ત્યારે એ સમય જ છે.
  
41:19 ખરું? તમે સંમત છો?
 
41:23 તો આ સમય છે.
ભૂતકાળ સમય છે.
  
41:28 અને ભૂતકાળ સ્મૃતિ, જ્ઞાન,
અનુભવ પણ છે.
  
41:36 બરાબર, સર?
 
41:40 ભૂતકાળ મગજમાં
સ્મૃતિ તરીકે સંગ્રહાયેલાં
  
41:46 અનુભવ અને જ્ઞાન છે,
 
41:49 અને સ્મૃતિમાંથી
વિચાર ઉદ્ભવે છે.
  
41:54 આ એક હકીકત છે.
 
41:56 માટે સમય, જે ભૂતકાળ છે,
 
42:03 અને સ્મૃતિ પણ,
જે ભૂતકાળ છે,
  
42:06 એટલે સમય અને વિચાર
એક જ છે,
  
42:13 એ બંને અલગ નથી.
 
42:16 તમે આ સમજો છો?
 
42:23 શું આપણે સાથે છીએ?
થોડાક અંશે?
  
42:31 તો, આપણે કહીએ છીએ કે,
ભય એ સમય અને વિચાર બંને છે.
  
42:42 મેં એક અઠવાડિયા પહેલાં કશુંક કર્યું,
જેનાથી ભય પેદા થયો,
  
42:52 હું એ ભયને યાદ કરું છું,
 
42:57 અને હું એને ફરી બનતાં
અટકાવવા માગું છું.
  
43:02 એટલે ભૂતકાળનો એક બનાવ છે
જેનાથી ભય પેદા થયો,
  
43:08 અને મગજમાં સ્મૃતિ તરીકે
એની નોંધણી થઈ છે.
  
43:16 એ નોંધણી એ સમય છે.
ખરું?
  
43:24 આ બોલવું તે, આ પ્રવચન,
આની નોંધણી થઈ રહી છે,
  
43:29 આ નોંધણી એ સમય છે,
 
43:33 શબ્દ અને વસ્તુ વચ્ચે જે છે,
તે સમય છે.
  
43:38 મને આશા છે કે તમે
આ બધું સમજો છો.
  
43:42 અને વિચાર સમય પણ છે,
 
43:47 કારણ કે વિચાર અસ્તિત્વમાં આવે છે
સ્મૃતિ થકી,
  
43:53 જ્ઞાન થકી,
અનુભવ થકી,
  
43:58 માટે વિચાર અને સમય એકસમાન છે,
એકસાથે છે,
  
44:04 બંને અલગ નથી.
બરાબર?
  
44:10 અને આપણે પૂછીએ છીએ,
શું એ ભયનું મૂળ છે?
  
44:18 સમય અને વિચાર,
સમય-વિચાર?
  
44:24 એટલે કે, મને મૃત્યુનો ડર છે.
ખરું?
  
44:30 હું હજુ યુવાન છું, વૃધ્ધ છું,
જે કાંઈ હોય તે, હું તંદુરસ્ત છું,
  
44:34 પરંતુ મૃત્યુ મારી રાહ જોઈ રહ્યું છે,
અને મને મૃત્યુની બીક છે.
  
44:40 એટલે કે, મેં એને
મારાથી દૂર મૂકી દીધું છે,
  
44:48 પણ હજુ મને મૃત્યુની બીક છે.
 
44:52 તમને સહુને મૃત્યુની બીક નથી?
હા? ના?
  
45:00 જો તમને મૃત્યુની બીક ન હોય,
તો તમે સહુ વિલક્ષણ લોકો છો.
  
45:10 માટે, ભય, ભયનું મૂળ છે
સમય-વિચાર.
  
45:21 એવું ન કહો કે, ‘હું કેવી રીતે
સમય અને વિચારને અટકાવું?’
  
45:29 જો તમે ‘કેવી રીતે’ કહો, તો તમે
એક પદ્ધતિની, એક રીતની માગણી કરો છો,
  
45:36 પછી તમે એ રીત મુજબનું આચરણ કરશો,
જેનો અર્થ છે સમય.
  
45:42 ખરું? આમ તમે ફરી પાછા
એના એ જ જૂના ઢાંચામાં આવી જાવ છો.
  
45:48 તમે સમજ્યા છો?
 
45:50 પરંતુ જો તમે સમજો, મજબૂત પકડ મેળવો,
 
45:55 ભયના મૂળ સ્વરૂપમાં તથા ભયના કારણમાં
અંતર્દૃષ્ટિ મેળવો,
  
46:03 જે વિચાર અને સમય છે,
જો તમે ખરેખર એની મજબૂત પકડ મેળવો,
  
46:10 તો એને પકડી રાખો,
એનાથી દૂર ભાગી ન જાવ.
  
46:16 જુઓ...
 
46:21 મને ખબર નથી કે શા માટે મારે
આ બધું વિગતવાર સમજાવવું પડે છે,
  
46:25 આ બધું એટલું તો સરળ છે.
 
46:29 પણ તમે સહુ લોકો બહુ અટપટા છો,
બહુ બુદ્ધિજીવી, બહુ ભણેલા,
  
46:35 બહુ અનુભવી છો, તમે ક્યારેય કશાનેય
સરળતાથી મળી શકતા નથી.
  
46:45 આપણે આમાં ઊંડા જઈશું.
 
46:53 કશુંક અગાઉ બની ગયું હોય
એમાંથી ભય ઉત્પન્ન થાય છે.
  
47:00 મને દાંતનો દુખાવો થયો, હું દાંતના
ડૉક્ટર પાસે ગયો, એણે સાજો કર્યો,
  
47:08 પણ એની નોંધણી થઈ છે,
 
47:15 એ પીડાની નોંધણી થઈ છે.
 
47:18 જયાં નોંધણી હોય, ત્યાં
સ્મૃતિ હોવાની જ અને એ કહે કે,
  
47:23 ‘મને આશા છે કે આવું આવતીકાલે
ફરી નહીં થાય.’
  
47:27 તો, ગઈકાલની પીડા નોંધાય છે,
પછી સ્મૃતિ,
  
47:36 જે નોંધણી છે, એ કહે છે,
‘મને આશા છે કે આવું નહીં થાય’
  
47:40 - આ સમગ્ર પ્રક્રિયા ભય છે.
ખરું?
  
47:47 જો તમે આના
મૂળ તત્ત્વને સમજો,
  
47:53 ભયની પાયાની
પ્રકૃતિને સમજો,
  
47:58 તો તમે આની સાથે કામ કરી શકો,
પરંતુ જો તમે ભયથી પલાયન કરતા હો,
  
48:04 એમ કહીને તાર્કિક રીતે સમજાવવાનો
પ્રયત્ન કરતા હો કે, ‘હું કેવો છું, મને કહો,
  
48:11 મને આમાંથી છૂટવામાં મદદ કરો’,
તો એના અંતમાં, તમે જેવા છો તેવા,
  
48:17 તમારા બાકીના જીવનપર્યંત
ભયભીત જ રહેશો. ખરું?
  
48:24 તો ભયનું મૂળ છે
સમય-વિચાર.
  
48:33 જો તમે આ સમજો – આનું
સૌંદર્ય જુઓ, આની બારીકાઈ જુઓ.
  
48:45 અને બીજી વસ્તુ છે:
 
48:51 લોકોને બીક છે
- તમારી જેમ જ -
  
48:53 આખી દુનિયામાં મોટાભાગના લોકોને
મૃત્યુની બીક લાગે છે.
  
49:01 આ જીવનના મૂળભૂત
ભયમાંનો એક છે.
  
49:07 અને આપણે સહુ જાણીએ છીએ કે
દરેકનું મૃત્યુ છે,
  
49:14 તમારું અને વક્તાનું છે.
 
49:16 એ અંતિમ નિશ્ચિતતા છે.
ખરું?
  
49:22 તમે એનાથી પલાયન કરી ન શકો.
 
49:25 તમે કદાચ લાંબું જીવો,
તમારી ઊર્જાને વેડફયા વિના,
  
49:31 સાદું, ડહાપણભરેલું,
બુધ્ધિયુક્ત જીવન ગાળીને,
  
49:36 પણ તમે ભલે ગમે તે રીતે જીવો,
તો પણ મૃત્યુ અનિવાર્ય છે.
  
49:46 તમે એ સ્વીકારશો?
 
49:53 સ્વીકારવાનું નહીં – એ એક હકીકત છે.
 
49:57 તમે એ હકીકતનો સામનો કરશો?
 
50:03 તમે મરવાના છો!
એમ જ વક્તા પણ.
  
50:11 તમે – તમે કોણ છો?
 
50:23 તમે કોણ છો, સજ્જનો અને સન્નારીઓ
- તમે કોણ છો?
  
50:28 તમારું ધન, તમારો હોદ્દો,
 
50:33 તમારી ક્ષમતા,
તમારી અપ્રામાણિકતા,
  
50:40 તમારી ગૂંચવણ,
તમારી વ્યગ્રતા,
  
50:44 તમારું બૅન્કનું ખાતું,
તમારું બૅન્કનું ખાતું,
  
50:50 - તમે એ બધું છો,
નહીં કે?
  
50:53 સરળ અને પ્રામાણિક રહો.
આ આવું છે!
  
51:01 અને આપણે પૂછીએ છીએ,
 
51:07 જ્યારે આપણે મૃત્યુ પામવાના છીએ
તો જીવવાની કળા શી છે?
  
51:16 એ તો છે જ,
ભલે તમને ગમે કે ન ગમે.
  
51:20 જીવવાની કઈ એવી કળા છે
જેથી માણસને મૃત્યુની બીક ન રહે?
  
51:27 તમે સમજો છો?
 
51:33 ચાલો આમાં ઊંડા જઈએ.
 
51:35 ચાલો આમાં ઊંડા જઈએ, શાબ્દિક રીતે નહીં,
બૌદ્ધિક રીતે નહીં, સૈદ્ધાંતિક રીતે નહીં,
  
51:41 પણ વાસ્તવિક રીતે, જેથી તમે જાણો
કે મૃત્યુનો અર્થ શો છે.
  
51:49 અમે આપઘાતની દલીલ નથી કરતા.
 
51:57 અમુક તત્ત્વજ્ઞાનીઓ,
અસ્તિત્વવાદીઓ અને અન્ય લોકો છે,
  
52:03 જેઓ કહે છે કે જીવન કાયમ કોઈ ટેકરીની
ઉપર ચઢવા અને નીચે ઉતરવા,
  
52:13 ઉપર જવા માટે જોર કરવા અને અમુક ઊંચાઈએ
પહોંચ્યા પછી નીચે આવવા જેવું છે.
  
52:19 અને જીવન, આવા જીવનનો કોઈ અર્થ નથી,
માટે આપઘાત કરો.
  
52:29 તમે સમજો છો?
 
52:35 અમે એમ નથી કહેતા કે
જીવન જીવવાનો રસ્તો એ છે,
  
52:40 એ જીવન જીવવાની કળા નથી.
 
52:43 પરંતુ આપણે આપણી જાતને પૂછીએ છીએ,
શા કારણે આપણને મૃત્યુની બીક લાગે છે.
  
52:54 આપણે યુવાન હોઈએ કે વૃધ્ધ,
અથવા જેવા પણ હોઈએ,
  
53:00 પણ શા કારણે આ તીવ્ર વ્યથા
જેનો આપણે આટલો બધો...
  
53:05 - એ સભાનપણે હોય કે
અભાનપણે હોય.
  
53:12 અને મૃત્યુનો ભય એ દુ:ખ
સહન કરવું પણ છે. બરાબર?
  
53:19 મારા કુટુંબને છોડવામાં
દુ:ખ સહન કરવું
  
53:25 - તમને ખબર છે, મે સંચય કરેલી
બધી જ વસ્તુઓ,
  
53:29 અને હું એ બધું છોડું છું.
 
53:38 જીવનની કળા માત્ર એ શોધી કાઢવું જ નથી
કે આપણું રોજિંદું જીવન કેવી રીતે જીવવું,
  
53:47 પરંતુ એ શોધી કાઢવું પણ છે
 
53:51 કે જીવતા હોઈએ તે દરમ્યાન
મૃત્યુનો મર્મ શો છે. બરાબર?
  
54:03 મૃત્યુ એટલે શું?
 
54:07 એક જૈવિક, શારીરિક અંત છે,
રોગ થકી,
  
54:16 મોટી ઉંમરને લીધે, અકસ્માતથી,
કોઈ દુર્ઘટના થકી
  
54:23 - હું રસ્તા ઉપર જતો હોઉં, અને બનવાજોગ
મારી ઉપર એક ઈંટ પડે અને હું મરી જાઉં.
  
54:34 તો આપણે મરવાનો અર્થ શો કરીએ છીએ?
 
54:40 જો આપણે એ સમજી શકીએ,
 
54:44 તો જીવન અને મૃત્યુ
સાથેસાથે રહી શકે.
  
54:52 તમે સમજો છો?
 
54:53 માણસના આખા જીવનના
અંતમાં મૃત્યુ નહીં...
  
54:59 જ્યારે જીવતંત્ર અંત પામે,
પણ સાથે મળીને જીવવું,
  
55:03 મૃત્યુ અને જીવન સાથે જીવવું.
 
55:10 તમે ક્યારેય આ પ્રશ્ન
પૂછ્યો છે?
  
55:15 કદાચ નહીં.
તમે એ પ્રશ્ન પૂછો.
  
55:20 તમારી જાત સમક્ષ આ પ્રશ્ન મૂકો
કે જીવવું શક્ય છે
  
55:27 - જે છે જીવવાની કળા -
જીવવું, અને મૃત્યુની સાથે જીવવું.
  
55:41 પછી એ શોધી કાઢવા માટે તમારે એ
શોધી કાઢવું પડે કે જીવવું એટલે શું. ખરું?
  
55:51 વધારે મહત્ત્વનું શું છે,
 
55:53 મરવું કે જીવવું?
પહેલાં કે પછી?
  
56:01 તમે મારો પ્રશ્ન સમજો છો?
 
56:05 મોટાભાગના લોકોની નિસબત
પછી સાથે હોય છે,
  
56:09 કાં તો પુનર્જન્મ હોય,
અથવા બીજું કશું હોય.
  
56:14 પરંતુ તેઓ ક્યારેય એ નથી પૂછતા,
 
56:17 કે વધારે મહત્ત્વનું શું છે,
જીવવું, જે એક કળા છે...
  
56:23 જો સાચું જીવન હોય,
 
56:26 તો કદાચ મૃત્યુ પણ
સાચી રીતે જીવવાનો એક ભાગ છે,
  
56:31 - તમે સમજો છો -
મૂર્ખાઈભરેલા જીવનના અંતમાં નહીં!
  
56:38 માટે માણસે પહેલાં એ તપાસ કરવી પડે,
કે જીવવું એટલે શું.
  
56:48 તમે આનો જવાબ આપો, સર.
 
56:50 આપણે આની ચર્ચા કરીશું,
આને વિષે સંવાદ કરીશું,
  
56:53 પણ તમારે આનો જવાબ
પોતાને માટે આપવો જ રહ્યો.
  
57:00 જેનો અર્થ છે,
તમારું જીવન શું છે?
  
57:04 તમારું રોજિંદું જીવન શું છે,
એટલે કે જે તમારું જીવન છે,
  
57:10 રોજેરોજના જીવનની હારમાળા છે.
 
57:14 એ બધાં જીવનોની
લાંબી હારમાળા શું છે?
  
57:21 પીડા, વ્યગ્રતા, બિનસલામતી,
અનિશ્ચિતતા. ખરું?
  
57:31 તમે ઉપજાવેલી કોઈક વસ્તુ પ્રત્યે
ભ્રામક ધાર્મિકતા,
  
57:40 કોઈક પ્રકારનું કાલ્પનિક, ભ્રામક
અસ્તિત્વ, એક ઢોંગ ભરેલું જીવન,
  
57:48 શ્રદ્ધા હોવી, માન્યતા હોવી
- તમે આ બધું છો. ખરું?
  
57:56 તમે તમારા મકાન સાથે,
તમારા ધન સાથે, તમારી બૅન્ક સાથે,
  
58:02 તમારી પત્ની, બાળકો પ્રત્યે
આસક્ત છો. ખરું?
  
58:06 તમે જોડાયેલા છો, પકડો છો, ખરું?
આ તમારું જીવન છે.
  
58:13 તમે આનો વિરોધ કરશો?
 
58:18 તમે આનો વિરોધ કરશો?
 
58:21 વક્તાએ દર્શાવેલું વર્ણન
આ છે, કે
  
58:26 તમે સતત મથામણ,
 
58:31 સતત પ્રયત્ન,
સગવડ, પીડા,
  
58:39 એકલતા, વિષાદને જીવો છો
- એ છે તમારું જીવન.
  
58:47 અને તમે એને છોડવાથી
ગભરાવ છો.
  
58:52 અને મૃત્યુ કહે છે, ‘મારા મિત્ર,
તમે એને તમારી સાથે ન લઈ જઈ શકો.
  
58:58 તમે તમારું ધન, તમારું કુટુંબ, તમારું જ્ઞાન,
તમારી માન્યતાઓ સાથે ન લઈ જઈ શકો.’
  
59:04 મૃત્યુ કહે છે, તમારે એ બધું
પાછળ છોડી દેવું રહ્યું.
  
59:10 ખરું?
તમે એની સાથે સંમત થશો?
  
59:16 કે એને નકારશો?
 
59:20 આનો સામનો કરો, સર.
 
59:23 તો, જીવવાની કળા એ છે
 
59:32 - મારે આનો જવાબ આપવાની જરૂર છે?
 
59:36 તમે જુઓ, તમે મારા જવાબ આપવાની
રાહ જોઈ રહ્યાં છો.
  
59:44 જુઓ સર, હું મારી પત્ની સાથે
જોડાયેલો છું,
  
59:52 અથવા અમુક નિષ્કર્ષ સાથે,
 
59:56 હું એની સાથે
જબરદસ્ત રીતે જોડાયેલો છું.
  
1:00:04 હવે મૃત્યુ મને કહે છે,
 
1:00:07 ‘તમે ન લઈ જઈ શકો, હું આવું ત્યારે
તમારે એને છોડવું જ પડશે.’
  
1:00:16 હવે, શું મારા માટે હું જીવતો હોઉં ત્યારે,
એને છોડવું શક્ય છે?
  
1:00:25 હા, સર! તમે છોડશો?
તમે છોડશો?
  
1:00:34 સંપૂર્ણ શાંતિ.
 
1:00:40 હું મારા ફર્નીચર સાથે
જોડાયેલો છું,
  
1:00:45 મેં એને ઘસીને ચળકતું કર્યું છે,
મેં એની કાળજી કરી છે,
  
1:00:48 એ જૂનું ફર્નિચર છે,
 
1:00:52 હું એ કોઈને નહીં આપું.
એ મારું છે.
  
1:00:56 હું એની સાથે વર્ષોથી જીવ્યો છું,
એંસી વર્ષ. એ મારો ભાગ છે.
  
1:01:05 જ્યારે હું એ ફર્નિચર સાથે જોડાયેલો હોઉં,
તો એ ફર્નિચર હું છું.
  
1:01:13 હું જાણું છું તમે હસો છો,
 
1:01:19 પણ તમે એ ફર્નીચરને
છોડશો નહીં.
  
1:01:27 તો મૃત્યુ તમને કહે છે,
 
1:01:30 ‘મારા મિત્ર, તમે એ મેજ
તમારી સાથે ન લઈ જઈ શકો.’
  
1:01:36 તો શું તમે સંપૂર્ણપણે મુક્ત રહી શકો,
 
1:01:41 એ ફર્નીચર પ્રત્યેની આસક્તિથી
સંપૂર્ણપણે મુક્ત?
  
1:01:49 તમે એ ફર્નિચર સાથે જીવો,
 
1:01:51 પરંતુ એની આસક્તિથી
સંપૂર્ણપણે મુક્ત.
  
1:01:57 એ છે મૃત્યુ.
તમે સમજો છો?
  
1:02:01 જેથી તમે જીવતા રહો,
દરેક સમયે જીવતા અને મરતા.
  
1:02:10 ઓહ, તમે આનું સૌંદર્ય જોતાં નથી!
 
1:02:15 તમે આ મુક્તિને જોતાં નથી
કે આ તમને
  
1:02:19 ઊર્જા, ક્ષમતા આપે છે.
 
1:02:26 જયાં તમે આસક્ત હો,
ત્યાં ભય હોય છે,
  
1:02:30 વ્યગ્રતા,
અનિશ્ચિતતા હોય છે.
  
1:02:34 અનિશ્ચિતતા, ભયને કારણે
વિષાદ થાય છે.
  
1:02:49 અને વિષાદના પ્રશ્નમાં ઊંડા
ઊતરવું – એ જીવનનો એક ભાગ છે.
  
1:02:56 પૃથ્વી ઉપર સૌએ દુ:ખ સહન કર્યું છે,
આંસુ વહાવ્યાં છે.
  
1:03:10 તમે આંસુ વહાવ્યાં નથી?
 
1:03:16 તમારો પતિ તમારી
સંભાળ નથી લેતો,
  
1:03:21 એ તમારો ઉપયોગ કરે છે
અને તમે એનો ઉપયોગ કરો છો.
  
1:03:28 અને તમે અચાનક અનુભવો છો કે
એ કેટલું કદરૂપું છે,
  
1:03:37 અને તમે દુ:ખ સહન કરો છો.
 
1:03:42 આખાયે ઇતિહાસ દરમ્યાન માનવે
માનવનો વિનાશ કર્યો છે,
  
1:03:48 ધર્મને નામે, ઈશ્વરને નામે,
રાષ્ટ્રીયતાને નામે... ખરું?
  
1:03:57 તો માનવે અપાર દુ:ખ
સહન કર્યું છે.
  
1:04:05 અને તેઓ ક્યારેય એ સમસ્યાનો
ઉકેલ લાવી નથી શક્યા,
  
1:04:13 કે ક્યારેય દુ:ખ સહન ન કરવું.
 
1:04:16 કેમ કે જ્યારે આપણે દુ:ખ સહન
કરીએ છીએ, ત્યારે પ્રેમ નથી હોતો.
  
1:04:26 દુ:ખ સહન કરવામાં
માત્ર આત્મ દયા જ નહીં,
  
1:04:31 પણ એકલતાનો, વિયોગનો,
વિભાજનનો ભય, વસવસો,
  
1:04:44 અપરાધભાવ – આ બધું જ
એ શબ્દમાં સમાવિષ્ટ છે.
  
1:04:54 આપણે ક્યારેય આ સમસ્યાનો
ઉકેલ લાવ્યા નથી.
  
1:05:02 આપણે એને સહન કરી લઈએ છીએ,
આપણે આંસુ વહાવીએ છીએ,
  
1:05:08 અને પુત્રની, કે ભાઈની,
 
1:05:11 કે પત્નીની કે પતિની સ્મૃતિને
બાકીના જીવનપર્યંત સાથે રાખીએ છીએ.
  
1:05:23 શું વિષાદનો અંત છે ખરો?
 
1:05:29 કે પછી માનવે હંમેશ માટે
આનો બોજો ઉઠાવવો જ રહ્યો?
  
1:05:40 એ શોધી કાઢવું તે પણ
જીવવાની કળા છે.
  
1:05:52 ભયનું ન હોવું તે
જીવવાની કળા છે.
  
1:06:00 અને વિષાદ ન હોવો તે પણ
જીવવાની કળા છે.
  
1:06:10 માટે આ જટિલ સમસ્યાની મહીં
તપાસ કરવાની છે, કે
  
1:06:17 શા કારણે માનવ અન્ય માનવો પ્રત્યે
માત્ર અમાનવીય જ નહીં,
  
1:06:25 પરંતુ ક્રૂર પણ રહ્યો છે,
 
1:06:29 પાશવી, હિંસક, હજારો, લાખોની સંખ્યામાં
લોકોને મારી નાખતો રહ્યો છે.
  
1:06:38 અને કેટલા બધા લોકોએ
પોતાના પુત્રો, કે પતિઓ,
  
1:06:43 કે અન્ય સંબંધીઓ માટે
આંસુ વહાવ્યાં છે?
  
1:06:49 અને આપણે હજુયે એનો એ જ
પુરાણો ઢાંચો, એકબીજાને મારી નાખવાની
  
1:06:52 ગંદી, પાશવી રમત
આગળ ચલાવીએ છીએ.
  
1:07:04 મેં અહીં આવતી વખતે જોયું,
કે અહીં નૌકાસૈન્યનો
  
1:07:10 એક કાર્યક્રમ થવાનો છે.
 
1:07:15 ખરું? હા, સર.
 
1:07:21 તમે સૌ તમારા લશ્કર અને નૌકાસૈન્ય
વગેરે માટે ખૂબ અભિમાન ધરાવો છો.
  
1:07:29 દરેક દેશ હજારો લોકોના વિનાશ માટેનાં
પોતાનાં લશ્કરી ઉપકરણો માટે
  
1:07:35 અભિમાન ધરાવે છે.
 
1:07:44 તમે સંમત છો કે આપણે આ ન કરવું જોઈએ,
અને બીજે દિવસે આગળ ચાલ્યાં જાવ છો,
  
1:07:55 ક્યારેય એ તપાસ નથી કરતાં કે તમે
તમારી અંદર હિંસા અટકાવી શકો છો કે નહીં,
  
1:08:10 યુધ્ધોનું અસ્તિત્વ શા કારણે છે.
 
1:08:15 તમે સમજો છો, સર, કે છ હજાર
વર્ષોથી યુધ્ધો થતાં આવ્યાં છે
  
1:08:22 - માણસ માણસને મારી નાખે છે.
 
1:08:26 એ બધાંની ગંદકી, કુરૂપતા.
 
1:08:35 અને તમને વાંધો નથી.
 
1:08:38 એ ક્યાંક દૂર બની રહ્યું છે,
અને તમને વાંધો નથી.
  
1:08:45 પરંતુ તમે પણ એની જ
તૈયારી કરી રહ્યાં છો.
  
1:08:51 માટે આ જીવનની
સમસ્યાઓમાંની એક છે,
  
1:08:56 કે શું વિષાદ વિના જીવવું
શક્ય છે ખરું.
  
1:09:10 વિષાદ એટલે શું?
 
1:09:14 શા માટે જ્યારે મારો પુત્ર અવસાન પામે
 
1:09:19 - મારો પુત્ર, તમારો નહીં,
એ તમારી બાબત છે -
  
1:09:24 જ્યારે મારો પુત્ર અવસાન પામે,
ત્યારે મારી અંદર કશુંક તૂટી જાય છે,
  
1:09:35 ખાસ કરીને જો હું સ્ત્રી હોઉં તો.
 
1:09:40 મેં એને મારા ગર્ભમાં ધારણ કર્યો છે,
જન્મ આપ્યો છે, અને એને ઉછેર્યો છે,
  
1:09:49 એની સંભાળ લીધી છે,
 
1:09:53 અને એ બધાંની પીડા અને ખુશી,
માતાનો હર્ષ,
  
1:10:00 અને પછી એને અંતે
મારી નાખવામાં આવે છે
  
1:10:07 - તમારા દેશને માટે.
 
1:10:12 તમારું ગૌરવ એ માગણી કરે છે કે
એને મારી નાખવામાં આવશે.
  
1:10:17 તમે આ બધું સમજો છો,
નહીં કે?
  
1:10:22 કેમ તમે આ ચાલવા દો છો?
 
1:10:35 તો વિષાદ એટલે શું?
 
1:10:47 શું એવું છે કે મારો પુત્ર,
- જતો રહ્યો, કદી પાછો ન આવી શકે,
  
1:10:54 જો કે હું વિચારું છું કે અમે આગલા જન્મમાં,
કે સ્વર્ગમાં, કે નર્કમાં મળીશું -
  
1:11:05 એ જતો રહ્યો છે, એ હકીકત છે.
 
1:11:08 પણ હું સ્મૃતિને આગળ ચલાવું છું,
 
1:11:14 હું એનું ચિત્ર મારા હ્રદયની
આજુબાજુ રાખું છું.
  
1:11:21 હું એ સ્મૃતિને આધારે,
આંસુ વહાવતો જીવું છું.
  
1:11:28 હું ભૂલી શકતો નથી.
 
1:11:32 એ મારા બોજાનો એક ભાગ છે.
 
1:11:39 તમે આ બધું નથી જાણતાં શું?
 
1:11:43 કે પછી વક્તા કશુંક
અસંગત બોલી રહ્યો છે?
  
1:11:54 તમે ક્યારેય પૂછ્યું નથી કે આપણે
શા કારણે દુ:ખ સહન કરીએ છીએ.
  
1:12:05 અને આપણે ક્યારેય વિષાદ વિષે,
દુ:ખ સહન કરવા બાબતે
  
1:12:11 તપાસ કરી નથી અને પૂછ્યું નથી કે,
શું એનો ક્યારેય અંત થઈ શકે ખરો,
  
1:12:16 માણસના જીવનના
અંતમાં નહીં,
  
1:12:22 પણ અત્યારે, આજે.
 
1:12:31 જો તમે એમાં તપાસ કરવાનું શરૂ કરો,
- જે મને આશા છે કે અત્યારે આપણે
  
1:12:39 કરી રહ્યાં છીએ - તો કારણ શું છે?
 
1:12:42 શું એ આત્મ દયા છે?
 
1:12:46 શું એ છે કે એ યુવાન હતો, તાજગીભર્યો,
ખુશખુશાલ – અને જતો રહ્યો?
  
1:12:59 શું એ છે કે
હું એના પ્રત્યે આસક્ત છું?
  
1:13:03 આ બધાંનો સામનો કરો, સર!
 
1:13:08 શું હું એના પ્રત્યે આસક્ત છું?
 
1:13:14 અને તે આસક્તિ,
શું છે તે આસક્તિ?
  
1:13:21 હું કોના પ્રત્યે આસક્ત છું?
મારા પુત્ર પ્રત્યે?
  
1:13:26 ‘મારો પુત્ર’ કહેવાનો મારો અર્થ શો છે?
 
1:13:30 - બુદ્ધિગમ્ય, તર્કસંગત રહો -
 
1:13:35 મારો પુત્ર એટલે શું?
 
1:13:37 મારી પાસે એનું એક ચિત્ર છે,
મારી પાસે એની એક માનસિક છબી છે,
  
1:13:42 હું એ કશુંક ખાસ બને એમ ઇચ્છું છું.
ખરું?
  
1:13:48 હું એ કશુંક ખાસ બને એમ ઇચ્છું છું,
અને એ મારો પુત્ર છે.
  
1:14:01 અને હું અત્યંત આસક્ત છું
 
1:14:06 કેમ કે એ મારો ધંધો
આગળ વધારશે,
  
1:14:17 એ વધારે પૈસા કમાવામાં
મારા કરતાં વધુ હોશિયાર હશે.
  
1:14:21 તમને ખબર છે, તમે સહુ આ રમત
રમો છો, તમે આ બહુ સારી રીતે જાણો છો.
  
1:14:29 And that's one side.
 
1:14:32 અને મને એને માટે
અમુક સ્નેહ પણ છે.
  
1:14:38 આપણે એને પ્રેમ નહીં કહીએ,
 
1:14:42 પણ આપણે એને અમુક
ખાસ પ્રકારનો સ્નેહ કહીશું.
  
1:14:46 જો તમે તમારા પુત્રને પ્રેમ કરતા હતા,
 
1:14:50 તો તમે એને જુદા પ્રકારનું
શિક્ષણ આપ્યું હોત,
  
1:14:53 જુદા પ્રકારનો
ઉછેર આપ્યો હોત,
  
1:14:59 માત્ર તમારાં પગલે ચાલવા ન કહ્યું હોત.
 
1:15:03 એ નવી પેઢી છે,
 
1:15:09 અને નવી પેઢી તમારી પેઢી કરતાં
સંપૂર્ણપણે વિશિષ્ટ હોઈ શકે,
  
1:15:16 મને આશા છે કે તમારો પુત્ર વિશિષ્ટ છે.
 
1:15:19 હું એવું ઈચ્છું છું કે
એ નવી પેઢી હોય,
  
1:15:21 મારા કરતાં જુદા પ્રકારની
વ્યક્તિ હોય.
  
1:15:29 હું જે કરું છું એનું
અનુસરણ ન કરે
  
1:15:32 - ઇજનેર, વેપારી,
અને એ બધા ધંધા.
  
1:15:42 પરંતુ હું ઈચ્છું છું કે
એ મારા ધનનો, મારી સંપત્તિનો,
  
1:15:46 મારા મકાનનો વારસ હોય
 
1:15:52 - તમે સહુ જે રમત રમો છો
એ તમે જાણો છો.
  
1:15:59 અને જ્યારે એ અવસાન પામે,
ત્યારે એ બધું જ તૂટી જાય છે.
  
1:16:06 એટલે કે, મારું પુત્ર વિષેનું ચિત્ર,
એ આ કે તે બને એ મારી ઇચ્છા,
  
1:16:12 એ બધાંનો તદ્દન અંત આવે છે,
અને મને આઘાત લાગે છે.
  
1:16:21 પછી હું મારા ભત્રીજા,
મારી ભત્રીજી, કે કોઈ અન્ય તરફ
  
1:16:27 વળું છું, જે આ જ ઢાંચો
આગળ ચાલુ રાખે,
  
1:16:32 કારણ કે મારી પાસે અતિશય પૈસા છે,
અથવા એક ઓરડો છે.
  
1:16:38 તમને આ બધી નથી ખબર?
 
1:16:41 આ બધું કેટલું નિષ્ઠુર છે.
 
1:16:46 અને મહાન વિષાદનાં
કારણોમાંનું આ એક છે.
  
1:16:56 અને મૃત્યુ ખરેખર
અંતિમ વિષાદ છે.
  
1:17:05 પરંતુ જો તમે જીવતા હો,
મૃત્યુ અને જીવન એકસાથે મળીને,
  
1:17:13 તો પછી કોઈ પરિવર્તન નથી.
 
1:17:21 તમે દરરોજ તાજગીસભર
પુનર્જન્મ પામો છો – તમે નહીં,
  
1:17:26 એક નવી વસ્તુ દરરોજ તાજગીસભર
પુનર્જન્મ પામે છે.
  
1:17:34 અને એમાં મહાન સૌંદર્ય છે.
 
1:17:38 એ સર્જન છે.
 
1:17:42 નહીં કે માત્ર ચિત્ર દોરવું,
મકાન બનાવવું, સ્થાપત્ય,
  
1:17:48 પણ આની સાથે જીવવું:
મૃત્યુ અને જીવન.
  
1:17:56 અને એમાં અસાધારણ મુક્તિ છે.
 
1:18:05 અને મુક્તિનો સૂચિતાર્થ એ પણ છે,
 
1:18:07 ‘મુક્તિ’ શબ્દનો મૂળ અર્થ
પ્રેમ પણ છે.
  
1:18:17 જીવવું, જીવવાની કળા
અને મરવાની કળા, એકસાથે.
  
1:18:26 એમાંથી મહાન પ્રેમ સધાય છે.
 
1:18:30 અને પ્રેમની પોતાની વિવેકબુદ્ધિ છે,
 
1:18:34 એ કપટી મનની બુદ્ધિ નથી.
 
1:18:40 વિવેકબુદ્ધિ કે પ્રજ્ઞા
એ મગજની બહારની વસ્તુ છે.
  
1:18:47 આપણે એને વિષે
આવતીકાલે વાત કરીશું.