Krishnamurti Subtitles

જ્યાં સુધી કોઈ મધ્યસ્થ છે, ત્યાં સુધી ધ્યાન નથી

Rajghat - 22 November 1985

Public Talk 3



2:13 K: Would anybody like કૃ: કોઈને પણ અહીંયાં
to come and sit here? આવીને બેસવું ગમશે?
   
2:16 I really mean it, sir. હું ખરેખર કહું છું, સર.
You can come. તમે આવી શકો છો.
   
2:30 Q: Sir, may I come? પ્ર: સર, હું આવી શકું?
K: Do, yes. હા, આવો.
   
2:40 K: Or would you like to come up here? કૃ: અથવા તમને આ તરફ આવવું ગમશે?
This is alright, sir. આ બરાબર છે, સર.
   
2:52 Two gurus. બે ગુરુઓ.
   
2:59 Q: Only one. પ્ર: માત્ર એક જ.
   
3:14 K: Is this alright? કૃ: આ બરાબર છે?
   
3:36 This is the last talk. આ છેલ્લું પ્રવચન છે.
   
3:47 We’re going to talk over together આપણે સાથે મળીને આજની સવારે
   
3:50 a great many things this morning, ઘણીબધી મહાન બાબતોની વાતો કરવાના છીએ,
a great many things, ઘણીબધી મહાન બાબતોની,
   
4:00 and as we said, અને અમે કહ્યું તે પ્રમાણે,
we’re not the only speaker. માત્ર અમે જ વક્તા નથી.
   
4:11 You and the speaker are partaking, આપણે જે આખીયે સમસ્યા અથવા બાબતો વિષે
sharing together ચર્ચા કે વાતચીત કરવાના છીએ,
   
4:20 the whole problem, or issues that તેમાં તમે અને વક્તા સાથે મળીને
we are going to discuss, talk over. ભાગ લઈ રહ્યા છીએ.
   
4:27 As we said, આપણે કહ્યું તે પ્રમાણે,
you are participating in it, તમે તેમાં સહભાગી છો,
   
4:33 not just listening casually માત્ર સહેજ સાંભળવાનું નથી
or something that you must listen to, અથવા એવું કંઈ નથી કે તમારે સાંભળવું જ પડે,
   
4:41 but together we are going પરંતુ આપણે સાથે મળીને
to talk over many things. ઘણી વસ્તુઓની વાતો કરીશું.
   
4:50 We’ve dealt with, in the last two આપણે આગલાં બે પ્રવચનો અને એક ચર્ચા દરમ્યાન
talks and a discussion, many things: ઘણી વસ્તુઓની ઊંડાણમાં વાતો કરી છે:
   
5:03 fear and all the travails of man, ભય અને માનવની સઘળી વેદનાઓ,
   
5:14 the problems that we have, આપણી સમસ્યાઓ,
   
5:18 those problems એવી સમસ્યાઓ
which we never seem to resolve, જેનો આપણે કદી નિવેડો લાવી શકતા નથી,
   
5:24 and we still carry them. અને જેનું આપણે અત્યાર સુધી વહન કરીએ છીએ.
   
5:27 We went into that carefully. આપણે કાળજીપૂર્વક તેની વાત કરી.
   
5:32 The problems exist because સમસ્યાઓનું અસ્તિત્વ છે કારણ કે
our minds are filled with problems આપણાં મન સમસ્યાઓથી ભરાયેલાં છે,
   
5:38 therefore there is no freedom અને માટે કોઈ પણ સમસ્યા સામે જોવાની
to look at any problem. મુક્તિ રહી જ નથી.
   
5:43 This is not the time તેમાં અત્યારે જવાનો
to go into it now – આ સમય નથી -
   
5:46 we went into it very carefully. આપણે ખૂબ કાળજીપૂર્વક તે વાત કરી છે.
   
5:50 And also we went into અને આપણે વિચાર અંગેના પ્રશ્નમાં
the question of thought: ઊંડાણથી વાત કરી:
   
5:56 why thought has made this life કેમ વિચારે આ જીવનને
so utterly impossible. તદ્દન અશક્ય બનાવી દીધું છે.
   
6:06 Thought has brought about વિચારે વિપુલ પ્રમાણમાં
a great deal of conflict – સંઘર્ષ આણ્યો છે -
   
6:11 wars for two and a half પચીસ લાખ વર્ષોથી
million years – ચાલતાં યુદ્ધો -
   
6:18 that means practically every year એનો અર્થ કે લગભગ દર વર્ષે આપણે
we kill each other, એકબીજાની હત્યા કરીએ છીએ,
   
6:25 in the name of god, ભગવાનના નામે,
in the name of patriotism – દેશભક્તિના નામે -
   
6:34 my country against your country, મારા દેશની વિરુદ્ધ તમારો દેશ,
   
6:38 our religion against your religion અમારા ધર્મની વિરુદ્ધ તમારો ધર્મ
and so on. વગેરે.
   
6:44 War after war, યુદ્ધ પછી બીજું યુદ્ધ,
not perhaps in Benares – કદાચ બનારસમાં નહીં -
   
6:51 here you’re fairly અહીં તમે વાસ્તવિક દુનિયાથી
off the real world, ખાસ્સા દૂર છો,
   
6:58 but we are facing wars every year. પરંતુ આપણે દર વર્ષે
  યુદ્ધોનો સામનો કરીએ છીએ.
   
7:08 And we also talked about અને આપણે વિચારના મૂળ સ્વભાવ વિષે
the nature of thought, પણ વાત કરી,
   
7:14 why thought divides man, કેમ વિચાર માનવોને વિભાજીત કરે છે,
or brings them together અથવા તેમને કોઈ એક યોજના મુજબ
   
7:21 to do a certain project, કામ કરવા માટે સાથે લાવે છે,
like going to the moon. જેમ કે ચંદ્ર ઉપર જવું.
   
7:27 To build that rocket, તે રૉકેટ બનાવવા માટે,
probably you had to have કદાચ ૩૦૦૦૦૦ થી વધારે
   
7:32 over 300,000 people, લોકોની જરૂર પડી હશે,
   
7:35 everybody doing જેમાંનું દરેક જણ પોતાનું કામ
their little job perfectly. કોઈ ખામી વિના કરતું હોય.
   
7:40 Either we get together in a crisis કાં તો આપણે યુદ્ધ જેવા કટોકટીના સમયે
like war, which is born of hatred, સાથે મળીએ છીએ, જે વેરભાવમાંથી ઉદ્ભવે છે,
   
7:48 or we come together અથવા આપણે કોઈ રાષ્ટ્રીય મુદ્દા
for some national issue, ઉપર એકમત થઈએ છીએ,
   
7:58 or we come together અથવા આપણે કોઈ મહાન આફત આવે
when there is a great crisis ત્યારે એક સાથે થઈએ છીએ,
   
8:03 like earthquakes, volcanic eruptions, જેમ કે ધરતીકંપ, જ્વાળામુખી ફાટવો,
natural incidents and so on. કુદરતી હોનારતો વગેરે.
   
8:16 Apart from that, તે સિવાય,
we never get together. આપણે ક્યારેય એક સાથે થતા નથી.
   
8:25 Now this morning, હવે આજની સવારે,
if I may most respectfully suggest, હું આદરપૂર્વક સૂચવું છું,
   
8:30 that we all get together, કે અહીં બેઠેલાં આપણે બધાં
as we are all sitting together, એકસાથે મળીએ,
   
8:36 and gather energy so that અને શક્તિ એકઠી કરીએ, જેથી
we can think out very clearly આપણે જે વિભિન્ન મુદ્દાઓ ઉઠાવવાના છીએ
   
8:46 the various issues that we are તેને વિષે બહુ સ્પષ્ટતાથી વિચારી શકીએ.
going to raise. Together. સાથે મળીને.
   
8:54 That means you are એનો અર્થ એ કે તમે
actively thinking, actively hearing, સક્રિયપણે વિચારશો, સક્રિયપણે સાંભળશો,
   
9:08 to activate our brains આપણાં મગજો જે ઘણાં સુસ્ત છે
which are rather sluggish – તેમને સક્રિય કરશો -
   
9:15 forgive me for pointing this out – મને આ કહેવા બધા ક્ષમા કરજો -
   
9:19 sluggish, slow, monotonous, સુસ્ત, ધીમાં, એકધારાં,
repetitive and so on. પુનરાવર્તનભર્યાં વગેરે.
   
9:29 So we, together this morning, એટલે, આજની સવારે આપણે સાથે મળીને,
keeping our brains alert – પોતાનાં મગજોને સચેત રાખીને -
   
9:37 I’m not insulting, હું અપમાન નથી કરી રહ્યો,
I’d like to insult, but I won’t. હું અપમાન કરવા માગું છું, પણ હું કરીશ નહીં.
   
9:47 That’s only a joke! તે માત્ર એક મજાક છે!
   
9:52 To keep not only માત્ર શારીરિક જીવતંત્રને
the physical organism active, સક્રિય રાખવા પૂરતું જ નહીં,
   
10:00 because that gives energy: કારણ કે તે આપણને શક્તિ આપે છે:
   
10:04 different forms of walking, જુદીજુદી રીતે ચાલવું,
swimming, તરવું,
   
10:08 and different types અને વિશિષ્ટ પ્રકારનાં
of yogic asanas and so on, યોગાસનો વગેરે,
   
10:14 but also to have પણ એક બહુ જ સ્પષ્ટ
a very clear, active brain, અને સક્રિય મગજ હોવું,
   
10:23 not a specialised brain કોઈ વિશેષિત મગજ નહીં,
as a philosopher, as a scientist, જેમ કે કોઈ તત્ત્વજ્ઞાની, કોઈ વૈજ્ઞાનિક,
   
10:35 as a physicist and so on. કોઈ ભૌતિકશાસ્ત્રવિદ્ વગેરે.
   
10:40 Those specialised brains વિશેષિત મગજો
become very narrow. બહુ સંકુચિત બની જાય છે.
   
10:47 I know some friends હું કેટલાક મિત્રોને ઓળખું છું
who are scientists here – જેઓ અહીં વૈજ્ઞાનિક છે -
   
10:51 I hope I’m not insulting them. મને આશા છે કે હું તેઓનું
  અપમાન નથી કરી રહ્યો.
   
10:56 Or the doctors, or the philosophers અથવા ડૉક્ટરો, કે તત્ત્વજ્ઞાનીઓ,
who talk about talks. જેઓ પ્રવચનો વિષે પ્રવચન કરે છે.
   
11:06 You understand? તમે સમજો છો?
See the joke? આ મજાકને જુઓ છો?
   
11:12 Talk about talks, પ્રવચનો વિષે પ્રવચન -
either Plato, Aristotle, કાં તો પ્લેટો, એરિસ્ટોટલ,
   
11:20 various Greek philosophers, અનેક ગ્રીક તત્ત્વજ્ઞાનીઓ,
or your own. અથવા તો તમારા પોતાના.
   
11:29 Philosophy actually according શબ્દકોશ મુજબ
to the dictionary means તત્ત્વજ્ઞાનનો ખરો અર્થ છે
   
11:34 ‘the love of truth’, 'સત્ય માટેનો પ્રેમ',
‘the love of life’, 'જીવન માટેનો પ્રેમ',
   
11:40 ‘the love of wisdom’. 'વિદ્વતા માટેનો પ્રેમ'.
Not theories – તાત્વિક સિદ્ધાંતો નહીં,
   
11:48 adding more and more theory, વધુ ને વધુ સિદ્ધાંતો ઉમેરવા,
   
11:51 or quoting somebody and explaining અથવા કોઈની વાતોમાંથી અવતરણ ટાંકવાં અને
what they have quoted. સમજાવવું કે તેમણે ક્યાંથી ઉતારો કર્યો છે.
   
11:59 All the universities, colleges, આખીયે દુનિયામાં બધી યુનિવર્સીટીઓ,
schools all over the world કૉલેજો, સ્કૂલો
   
12:06 are conditioning the brain. મગજને અનુબંધિત કરી રહી છે.
   
12:12 I don’t know if you’ve ever gone મને ખબર નથી કે તમે ક્યારેય
into the question of learning, શીખવાના પ્રશ્નમાં ઊંડા ઉતર્યા છો કે કેમ,
   
12:19 what it is to learn. શીખવું એટલે શું.
   
12:22 Now we’re going હવે આપણે સાથે મળીને
to find out together, શોધી કાઢવાના છીએ કે
   
12:26 what it means to learn. ‘શીખવું’ એનો અર્થ શો છે.
   
12:29 We generally mean learning સામાન્ય રીતે આપણે શીખવાનો અર્થ
to mean memorising – યાદ કરી લેવું એવો કરીએ છીએ -
   
12:39 go to school, you memorise સ્કૂલ જઈને તમે કેવી રીતે
how to read and write, વાંચવું અને લખવું એ યાદ કરો છો,
   
12:44 you memorise mathematics, ગણિત યાદ કરી લો છો,
and so on. વગેરે.
   
12:50 All through school, સ્કૂલ, કૉલેજ,
college, university, યુનિવર્સીટી દરમ્યાન -
   
12:55 if you’re lucky જો તમે ત્યાં સુધી પહોંચવા જેટલા
to reach up to that level, નસીબદાર હો,
   
12:58 or unlucky to reach that level, અથવા તો કમનસીબે ત્યાં સુધી ન પહોંચી શકો -
you memorise. તમે બધું યાદ કરી લો છો.
   
13:07 And that memory અને તે સ્મૃતિનો
can be used actively – સક્રિય ઉપયોગ કરી શકાય -
   
13:13 to earn a livelihood, to gain આજીવિકા કમાવા માટે,
power, possessions, prestige, સત્તા, માલમિલકત, પ્રતિષ્ઠા,
   
13:19 patronage and so on. સમર્થન મેળવવા માટે વગેરે.
   
13:23 So what is learning? તો શીખવું એટલે શું?
Is there another kind of learning? કોઈ અન્ય પ્રકારનું શીખવું છે?
   
13:28 We know the ordinary આપણે સાધારણ પ્રકારના શીખવાને
kind of learning – જાણીએ છીએ -
   
13:32 school, college, university. સ્કૂલ, કૉલેજ, યુનિવર્સીટી.
   
13:35 Or learning a skill, અથવા તો કોઈ ખાસ કારીગરી શીખવી,
to become an excellent carpenter શ્રેષ્ઠ સુથાર
   
13:41 or a plumber or an excellent cook. કે પ્લમર કે રસોઇયા બનવા માટે.
   
13:53 There are several અહીં મારા કેટલાક
friends of mine here મિત્રો છે
   
13:56 who are very good cooks જેઓ ખૂબ સારા રસોઇયાઓ છે,
and also very good philosophers, અને ખૂબ સારા તત્ત્વજ્ઞાનીઓ પણ છે,
   
14:04 and psychiatrists and physicists અને માનસચિકિત્સકો તેમ જ ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓ છે
– they are all there – - તેઓ બધા ત્યાં છે -
   
14:12 here – not in that direction. અહીં - તે તરફ નહીં.
   
14:21 So, what is learning? તો, શીખવું એટલે શું?
   
14:25 Is there another kind of learning શું કોઈ અન્ય પ્રકારનું શીખવું છે
   
14:28 which is not merely memorising? જે માત્ર પાકું યાદ કરી લેવું એટલું જ ન હોય?
   
14:34 Have you ever thought about it? તમે ક્યારેય એ વિષે વિચાર્યું છે?
   
14:40 When you’re memorising જયારે તમે યાદ કરો છો ત્યારે
your brain is filled with memories. તમારું મગજ સ્મૃતિઓથી ભરાઈ જાય છે.
   
14:50 That’s simple. તે સરળ છે.
   
14:52 So, memory multiplies, એટલે સ્મૃતિઓ વધતી રહે છે,
keeps you somewhat alert, તમને થોડા સચેત રાખે છે,
   
15:02 you learn more, more, more. તમે વધુ ને વધુ શીખતા રહો છો.
   
15:06 We’re asking you, he and I: અમે - આ ભાઈ અને હું - તમને પૂછીએ છીએ:
   
15:15 Right, sir? બરાબર, સર?
   
15:22 We’re asking you: અમે તમને પૂછીએ છીએ:
is there another kind of learning, શું કોઈ અન્ય પ્રકારનું શીખવું છે,
   
15:30 not merely memorising? જે માત્ર પાકું યાદ કરી લેવું એટલું જ નથી?
   
15:36 As we said, we are together, આપણે કહ્યું તેમ, આપણે એક સાથે છીએ,
and our brains are active. અને આપણાં મગજો સચેત છે.
   
15:46 So the speaker is asking you: તો વક્તા તમને પૂછે છે:
   
15:51 is there a different kind કોઈ તદ્દન વિશિષ્ટ પ્રકારનું
of learning altogether? શીખવું છે ખરું?
   
16:01 Q: Understanding is learning, sir. પ્ર: સમજવું તે શીખવું છે, સર.
K: No, sir, don’t define it yet, કૃ: ના, સર, તેની તરત વ્યાખ્યા ન કરો,
   
16:07 think it through, તેમાં પૂરેપૂરું વિચારો,
look at the question. પ્રશ્નને જુઓ.
   
16:11 Is there a different કોઈ વિશિષ્ટ પ્રકારનું
sort of learning શીખવું છે,
   
16:16 which is not memorising? જે માત્ર યાદ કરવું એટલું જ નથી?
   
16:20 This is a very important question આ બહુ અગત્યનો પ્રશ્ન છે
   
16:24 because the brain records કારણ કે મગજ
everything, every incident, દરેક વસ્તુ, દરેક બનાવ,
   
16:33 every kind of memory. દરેક જાતની સ્મૃતિ નોંધ્યા કરે છે.
   
16:39 When you’re hurt, it is recorded, જયારે તમારું મન દુભાય,
  ત્યારે તેની નોંધ થાય છે,
   
16:43 but you never enquire who is hurt. પરંતુ તમે ક્યારેય એ તપાસતા નથી
We’ll come to that presently. કે કોણ દુભાયું છે. આપણે
   
16:50 So the brain is recording. તો મગજ નોંધ કરે છે.
   
16:55 See the importance of that. તેનું મહત્ત્વ જુઓ.
   
16:58 It has to record, otherwise તેણે નોંધ કરવી જ પડે, નહીંતર
you and I wouldn’t be here. તમે અને હું અહીં ન હોઈએ.
   
17:05 So the brain is constantly તો મગજ સતત
recording, discarding. નોંધ કરે છે, કાઢી નાખે છે.
   
17:15 Now, is it necessary to record? હવે, શું નોંધ કરવી જરૂરી છે?
   
17:24 You understand my question? તમે મારો પ્રશ્ન સમજો છો?
   
17:27 You record an incident in a car; તમે ગાડીમાં એક અકસ્માતના
an accident. બનાવની નોંધ કરો છો.
   
17:32 It’s instantly recorded, તેની નોંધ તત્ક્ષણ થાય છે,
because you have pain, કારણ કે તમને પીડા થાય છે,
   
17:37 or you are hurt, અથવા તમને ઇજા થઈ છે,
or your car is hurt. કે પછી તમારી ગાડીને નુકસાન થયું છે.
   
17:41 So, the brain has એટલે કે, મગજ પાસે
the capacity, the energy, ક્ષમતા છે, શક્તિ છે -
   
17:46 not only to record, માત્ર નોંધ કરવાની જ નહીં,
but also to safeguard itself. પરંતુ પોતાનું સંરક્ષણ કરવાની પણ.
   
17:56 We’re asking: is it necessary આપણે પૂછીએ છીએ: શું દરેક વસ્તુની
to record everything? નોંધ કરવી જરૂરી છે?
   
18:07 Or only record that which is અથવા તો માત્ર તેની જ નોંધ કરવી
necessary – and nothing else? જે જરૂરી હોય - અને બીજા કશાની નહીં?
   
18:19 Have you put this question to તમે સૌએ, માનસચિકિત્સકોએ,
yourself, including the psychiatrists, તેમ જ ભૌતિકવિજ્ઞાનીઓએ, આ પ્રશ્ન
   
18:28 including the physicists and so on. ક્યારેય પોતાની જાતને પૂછ્યો છે?
   
18:31 Have you ever considered તમે ક્યારેય આ પ્રશ્ન વિષે
this question? ગંભીરતાપૂર્વક વિચાર્યું છે?
   
18:36 The brain records for its own security મગજ પોતાની સલામતી માટે નોંધ કરે છે,
   
18:44 otherwise you and I wouldn’t નહીંતર તમે અને હું
be sitting here. અહીં બેઠા ન હોઈએ.
   
18:46 We recorded how long it would take આપણે નોંધ્યું કે અહીં પહોંચવામાં
to come here and so on. કેટલો સમય લાગશે વગેરે.
   
18:53 We’re asking, it is necessary આપણે તપાસી રહ્યા છીએ કે, અમુક વસ્તુઓની
to record certain things, નોંધ કરવી જરૂરી છે,
   
18:59 and totally unnecessary અને જેમાં મન સંડોવાયેલું હોય
where the psyche is involved. ત્યાં નોંધ કરવી તે તદ્દન બિનજરૂરી છે.
   
19:09 You understand my question, sir? તમે મારો પ્રશ્ન સમજો છો, સર?
   
19:15 Is it necessary જયારે તમારાં વખાણ થાય
when you are flattered to record it? ત્યારે તેની નોંધ કરવી જરૂરી છે?
   
19:24 Or when you are insulted? અથવા તમારું અપમાન થાય ત્યારે?
   
19:28 Is it necessary શું તે વસ્તુઓની
to record those things? નોંધ કરવી જરૂરી છે?
   
19:33 Because the recording કારણ કે નોંધણી
builds up the psyche. મનને રચે છે.
   
19:43 Are we talking over together? શું આપણે ભેગા મળીને વાત કરી રહ્યા છીએ?
Or you are just saying, કે પછી તમે માત્ર કહો છો,
   
19:47 ‘Yes, it sounds rather good’. 'હા, આ જરા સારું લાગે છે.'
   
19:55 This is a very serious question. આ એક બહુ ગંભીર પ્રશ્ન છે.
   
19:58 Because the psyche કારણ કે, મન,
which is made up of all the elements, જે બધાં ઘટકો,
   
20:04 characteristics, ethos, ખાસિયતો, પ્રાકૃતિક લક્ષણોનું બનેલું છે,
is contained there in the brain, તે મગજની અંદર રહેલું છે,
   
20:11 which we call consciousness. જેને આપણે ચેતના કહીએ છીએ.
   
20:16 In that consciousness, તે ચેતનાની અંદર
   
20:18 all the activities of memory, સ્મૃતિની બધી પ્રવૃત્તિઓ,
fears, etc., is contained. ભયો વગેરે રહેલું છે.
   
20:26 So we’re asking again તો આપણે ફરી પૂછીએ છીએ
– don’t go to sleep, please – again: - ઊંઘી ન જશો, મહેરબાની કરીને - ફરીથી:
   
20:34 is it necessary શું મનને રચવું
to build up the psyche? જરૂરી છે?
   
20:40 ‘Psyche’ means the self. 'મન' એટલે સ્વત્વ.
   
20:43 The self being all the memories, સ્વત્વ એટલે બધી જ સ્મૃતિઓ,
   
20:46 the activities of thought, વિચારની બધી પ્રવૃત્તિઓ,
imagination, fascination, fear, કલ્પના, મોહ, ભય,
   
20:55 pleasure, sorrow, pain. ખુશી, દુઃખ, વેદના.
So, recording. માટે, નોંધ કરવી તે.
   
21:00 Which makes up the whole psyche, તેમાંથી સમગ્ર મન,
the ‘I’, the persona. 'હું', વ્યક્તિત્વ બને છે.
   
21:07 You understand? તમે સમજો છો?
   
21:09 Is it necessary to record શું સ્વત્વની રચના કરવા માટે
so as to build up the self? નોંધણી કરવી જરૂરી છે?
   
21:17 You don’t think તમે આમાંની કોઈ પણ
about any of these things. વસ્તુ વિષે વિચારતા નથી.
   
21:21 So I’m asking, we are asking, તો હું પૂછું છું, આપણે પૂછીએ છીએ,
he and I – poor chap, આ ભાઈ અને હું - બિચારો માણસ,
   
21:27 I am sorry you are sitting here, મને ખેદ છે કે તમે અહીં બેઠા છો,
you don’t mind? તમને વાંધો નથી?
   
21:35 Q: If you want. પ્ર: તમારી ઇચ્છા હોય તો.
K: If I want? કૃ: મારી ઇચ્છા હોય તો?
   
21:39 You are sitting there, sir. તમે ત્યાં બેઠેલા છો, સર.
   
21:48 Have you ever thought તમે ક્યારેય આ વિષે વિચાર્યું છે,
about this, looked at it, આની સામે જોયું છે,
   
21:55 or investigated as you would અથવા જેવી રીતે તમે વિવિધ તત્ત્વજ્ઞાનની
into various philosophical, કે ધાર્મિક બાબતોનું પરીક્ષણ કરો
   
22:03 religious matters, gone into તેવી રીતે આનું પરીક્ષણ કર્યું છે,
this question of recording? નોંધણી કરવાના પ્રશ્નમાં ઊંડા ઉતર્યા છો?
   
22:10 If I didn’t record જો મેં ગાડી કેવી રીતે ચલાવવી
how to drive a car તેની નોંધણી ન કરી હોય
   
22:18 – the speaker has driven a car - વકતાએ બે વર્ષ પહેલાં
at 120 miles an hour two years ago – કલાકના ૧૨૦ માઈલની ઝડપે ગાડી ચલાવી છે -
   
22:27 if I didn’t… if there was જો મેં ન કરી હોત… જો નોંધણી
no recording, I couldn’t drive. ન હોત, તો હું ગાડી ચલાવી ન શકત.
   
22:34 So, it is necessary એટલે, અમુક વસ્તુઓની
to record certain things નોંધણી કરવી જરૂરી છે,
   
22:39 and totally unnecessary અને અન્ય વસ્તુઓની નોંધણી કરવી
to record others. તદ્દન બિનજરૂરી છે.
   
22:46 See the beauty of it, આનું સૌંદર્ય જુઓ,
   
22:49 so that the brain is not always જેથી મગજ હંમેશાં
conditioned in memory, સ્મૃતિમાં અનુબંધિત ન રહે,
   
22:57 so that the brain becomes જેથી મગજ અસાધારણપણે
extraordinarily free, but active. મુક્ત, પરંતુ સક્રિય બને.
   
23:10 So that’s the first question. તો આ છે પહેલો પ્રશ્ન.
   
23:13 Learning is not to record. શીખવું એટલે નોંધણી ન કરવી.
   
23:21 I would like to discuss this હું કોઈ માનસચિકિત્સક સાથે
with a psychiatrist – they are here. આની ચર્ચા કરવા માગું છું - તેઓ અહીં છે.
   
23:28 We have discussed આપણે આ બાબતે
this matter in New York. ન્યૂયોર્કમાં ચર્ચા કરી છે.
   
23:33 They were fascinated તેઓ નોંધણી ન કરવાના વિચારથી
with the idea of not recording. મંત્રમુગ્ધ થયા હતા.
   
23:41 So that the brain cells જેથી મગજના કોષો
themselves mutate. જાતે જ પરિવર્તિત થાય.
   
23:48 You understand? Oh, no. તમે સમજો છો? ઓહ, ના.
   
23:53 Our brains are built up આપણાં મગજો
with cells and so on – કોષો, વગેરે વડે બનેલાં છે -
   
23:59 I’m not a professional – હું આનો વ્યવસાયી નથી -
   
24:02 and in the brain cells અને મગજના કોષોમાં
are the memories. સ્મૃતિઓ છે.
   
24:11 And we live on those અને આપણે તે સ્મૃતિઓના સહારે
memories – the past, જીવીએ છીએ - ભૂતકાળ,
   
24:16 all the remembrance માણસ પાસે રહેલી
that one has, બધી યાદો,
   
24:20 and the older one gets, અને માણસ જેમ જેમ વધુ વૃદ્ધ થાય,
the more you go back તેમ તેમ વધુ ને વધુ પાછળ જતો જાય છે,
   
24:23 further and further till you die. મૃત્યુ આવે ત્યાં સુધી.
   
24:29 Back. પાછળ.
   
24:31 And it’s rather an important અને આ શોધી કાઢવું, શીખવું,
question to find out, learn, તે ખરું જોતાં એક અગત્યનો પ્રશ્ન છે,
   
24:40 learn to find out whether the brain તે શોધી કાઢવાનું શીખો કે શું મગજે
needs recording everything. દરેક બાબતની નોંધ રાખવાની જરૂર છે.
   
24:47 Not forgetting – the difference ભૂલી જવું એમ નહીં - બંને અલગ છે,
between forgetting and recording ભૂલી જવું અને નોંધણી કરવી
   
24:54 are entirely two different matters. તે બંને બિલકુલ ભિન્ન બાબતો છે.
   
24:58 So, when you are hurt તો, જયારે તમે દુભાઈ જાવ,
– not physically – - શારીરિક રીતે નહીં -
   
25:06 psychologically, inwardly, માનસિક રીતે, આંતરિક રીતે,
what is hurt? ત્યારે શું દુભાય છે?
   
25:16 You say, ‘I am hurt’. તમે કહો છો, 'હું દુભાયો છું.'
Haven’t you heard that phrase? શું તમે આ શબ્દો નથી સાંભળ્યા?
   
25:23 Is it new to you? આ તમારા માટે નવું છે?
   
25:26 You are all hurt, aren’t you? તમે બધા દુભાયા છો, ખરું કે નહીં?
   
25:29 From childhood બાળપણથી,
till you grow and die, તમે મોટા થાવ અને મૃત્યુ પામો ત્યાં સુધી,
   
25:34 you are being hurt all the time. તમને બધા સમયે દુભવવામાં આવે છે.
   
25:37 You say, ‘I can’t તમે કહો છો, 'હું આનાથી વધારે
stand any more hurts. દુભાવાનું સહન કરી શકું એમ નથી,
   
25:40 I’ve been hurt so much, મને એટલો દુભવવામાં આવ્યો છે,
I’m frightened’. કે હું ભયભીત થઈ ગયો છું.'
   
25:44 I build a wall around myself, હું મારી જાતની આજુબાજુ એક દીવાલ
isolate myself, ચણી દઉં છું, મારી જાતને વિખુટી કરી દઉં છું,
   
25:48 and all the consequences અને દુભાયેલા હોવાનાં
of being hurt. બધાં પરિણામો સહન કરું છું.
   
25:52 Now, who is being hurt? હવે, કોણ દુભાઈ રહ્યું છે?
   
25:57 Answer this, sir, don’t sit there. આનો જવાબ આપો, સર, બેસી ન રહો.
   
26:00 You’re all hurt. તમે બધા દુભાયા છો.
   
26:05 Every human being on the earth પૃથ્વી ઉપરનો દરેક માણસ
is somewhat hurt, from childhood – થોડોઘણો દુભાયેલો છે, બાળપણથી -
   
26:12 the scolding, the slapping, ઠપકો આપવો, લાફો મારવો,
all that goes on with children. એવું બધું બાળકો સાથે થતું જ હોય છે.
   
26:19 All of us have had hurts. આપણે સૌએ દુભાયાની લાગણી અનુભવી છે.
   
26:24 Now, who is hurt? હવે, કોણ દુભાયું છે?
   
26:27 Q: Me. પ્રઃ હું.
   
26:28 K: Don’t just answer me, sir, please. કૃ: માત્ર જવાબ ન આપો, સર, મહેરબાની કરીને.
   
26:33 Just think it out, sir. તેને વિષે પૂરો વિચાર કરો, સર.
   
26:37 You say, ‘It’s me’, તમે કહો છો, 'તે હું છું',
as that gentleman points out. પેલા સદ્દગૃહસ્થે તેમ કહ્યું.
   
26:42 Then what is ‘me’? તો પછી 'હું' શું છે?
   
26:49 You just say, ‘Me’, ‘I’, ‘ego’ – તમે માત્ર બોલો છો, 'હું', 'અહં' -
any word that comes. જે કોઈ શબ્દ તમારા મનમાં આવે તે.
   
26:57 But you don’t investigate પરંતુ તમે એની કાળજીપૂર્વકની તપાસ નથી કરતા
who is the ‘I’. કે કોણ છે 'હું'?
   
27:04 Who is the persona, who is કોણ છે તે વ્યક્તિત્વ, કોણ છે,
the personality, who are you? તે વ્યક્તિ, કોણ છો તમે?
   
27:12 A name, a degree, if you are એક નામ, એક ઊપાધિ, જો તમે
fortunate, or unfortunate enough, પૂરતા નસીબદાર અથવા કમનસીબ હો તો,
   
27:18 a job, a house or a flat – એક નોકરી, એક ઘર, અથવા એક ફ્લેટ -
   
27:24 measly little flats, સાંકડા, નાના ફ્લેટો,
living in boxes – ખોખાંઓમાં જીવવાનું -
   
27:31 and a title after a name અને નામની પાછળ એક પદવી
– IAS, MSc., or MAD. - આઈ.એ.એસ., એમ.એસસી., અથવા એમ.એ.ડી.
   
27:41 More like MAD – and so on. મોટે ભાગે એમ.એ.ડી. જેવું - વગેરે.
   
27:47 So the image that you એટલે માનસિક છબી તમે
have built about yourself, પોતાની જાતની આજુબાજુ ચણી છે,
   
27:52 and the images you have built about અને માનસિક છબીઓ તમે
other things which is yourself, અન્ય વસ્તુઓ વિષે બનાવી છે કે જે તમે જ છો,
   
27:58 so when you say you are hurt, તેથી જયારે તમે કહો છો કે તમે
the images are hurt, about yourself. દુભાયા છો, ત્યારે તમારી
   
28:01   પોતાની જાત વિષેની માનસિક
  છબીઓ દુભાઈ રહી હોય છે.
   
28:04 Are you clear? તમે સ્પષ્ટ છો?
   
28:08 No, please, don’t be clear ના, મહેરબાની કરીને, આ
about the explanation. વિગતવાર નિવેદન બાબતે સ્પષ્ટ નહીં થતા.
   
28:12 But all those images are you. પરંતુ તે બધી માનસિક છબીઓ તમે જ છો.
You’re a physicist, તમે એક ભૌતિકશાસ્ત્રી છો,
   
28:21 you’re a doctor, you’re a philosopher, તમે ડૉક્ટર છો, તમે તત્ત્વજ્ઞાની છો,
you’re an MP – તમે એમ.પી. છો -
   
28:27 I don’t know what an… મને ખબર નથી કે તમે… હા, માફ કરજો,
yes, sorry, I do – or an engineer. હું જાણું છું - એક એન્જિનિઅર છો.
   
28:34 Have you ever realised તમે ક્યારેય નોંધ્યું છે કે
they are all introduced, તેઓનો પરિચય એવી રીતે કરાવવામાં આવે છે,
   
28:38 ‘He’s the engineer’, 'તે એન્જિનિઅર છે',
‘He’s the cuckoo’. 'તે કોયલ છે'.
   
28:45 Always introduced પરિચય હંમેશાં તેઓના
by his profession. વ્યવસાય દ્વારા અપાય છે.
   
28:50 Do you understand, sir, તમે સમજો છો, સર,
it’s all crazy. આ બધું ગાંડપણ છે.
   
28:55 So the self, the psyche, એટલે સ્વત્વ, મન,
the persona is the image વ્યક્તિત્વ એ માનસિક છબી છે,
   
29:01 which you have built about yourself, જે તમે પોતાને વિષે રચી છે,
   
29:04 and the image you have built અને એ માનસિક છબી છે, જે તમે
about your wife તમારી પત્ની વિષે રચી છે,
   
29:07 and she builds an image about you, અને પત્ની તમારે વિષે માનસિક છબી રચે છે,
   
29:09 and these images અને આ માનસિક છબીઓ વચ્ચે
have relationship. સંબંધ છે.
   
29:15 See what is happening. જુઓ કે શું બની રહ્યું છે.
   
29:17 The images have relationship, માનસિક છબીઓ વચ્ચે સંબંધ છે,
   
29:20 not the persons, but the images. વ્યક્તિઓ નહીં, પરંતુ માનસિક છબીઓ.
   
29:27 And you live on that. અને તમે આવી રીતે જીવો છો.
   
29:30 So you never know your wife એટલે કે તમે કદી તમારી પત્નીને,
or your husband or your friend. કે તમારા પતિને, કે મિત્રને ઓળખતા નથી.
   
29:37 Or you don’t care to know, અથવા તમે ઓળખવા માગતા નથી,
but you have the image. પરંતુ તમારી પાસે માનસિક છબી છે.
   
29:45 So the question is: can you live તો પ્રશ્ન આ છે: શું તમે
without a single image – એક પણ માનસિક છબી વિના જીવી શકો -
   
29:53 about the prime minister, વડાપ્રધાન વિષે, તેમના જેવા અન્ય
about persons like him and me? વ્યક્તિઓ વિષે અને મારા વિષે?
   
30:00 Can you live without a single image? તમે એક પણ માનસિક છબી વિના જીવી શકો?
   
30:05 See the implications of it, તેના સૂચિતાર્થો જુઓ,
   
30:08 the beauty of it, તેનું સૌંદર્ય,
the freedom of it. તેની સ્વતંત્રતા જુઓ.
   
30:14 There are so many things વાતો કરવા માટે બહુ બધી
to talk over. બાબતો છે.
   
30:18 May we go on? શું આપણે આગળ વધીએ?
   
30:21 Not just say, ‘Yes, go on’, માત્ર કહેવાનું નહીં કે, 'હા, આગળ વધો',
but you are partaking in it, પણ તમે તેમાં ભાગ લઈ રહ્યા છો,
   
30:28 you are actively તમે સક્રિયપણે ભેગા મળીને
thinking together. વિચારી રહ્યા છો.
   
30:33 Not just say, ‘Yes, let me listen માત્ર કહેવાનું નહીં કે, 'હા, તમારે
to what you have to say’. જે કહેવાનું છે તે મને સાંભળવા દો’.
   
30:37 Which you don’t really જે તમે હકીકતમાં આમેય
listen at all, anyhow. બિલકુલ સાંભળતા નથી.
   
30:43 So, we ought to talk about together: તેથી આપણે સાથે મળીને વાત કરવી હિતાવહ છે:
   
30:48 why all this effort in life? જીવનમાં આ બધો પ્રયત્ન શા માટે?
   
30:53 Why do we make such an immense શા માટે આપણે કંઈ પણ કરવા માટે
effort to do anything? આટલો અતિશય પ્રયત્ન કરીએ છીએ?
   
31:00 Do you understand તમે મારો પ્રશ્ન
my question, sir? સમજો છો, સર?
   
31:07 I am asking this gentleman. હું આ સદ્દગૃહસ્થને પૂછું છું.
   
31:10 Why make effort? શા માટે પ્રયત્ન કરવો?
   
31:15 I’ve been through all this હું આ બધામાંથી પસાર થઈ ચૂક્યો છું
– don’t answer quickly. - જલ્દી જવાબ ન આપતા.
   
31:19 I’ve been put through the grind હું આવી કામગીરીમાં મુકાઈ ચુક્યો છું,
by scientists, philosophers, વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા, તત્ત્વજ્ઞાનીઓ દ્વારા,
   
31:27 by various forms વિભિન્ન પ્રકારના
of religious cuckoos, ધાર્મિક લોકો દ્વારા,
   
31:32 every kind of person, દરેક પ્રકારના માણસ દ્વારા,
so don’t quickly say. માટે જલ્દી કંઈ ન કહો.
   
31:35 Why do we make શા માટે આપણે જીવનમાં
such effort in life? આટલો બધો પ્રયત્ન કરીએ છીએ?
   
31:46 You make tremendous તમે ધ્યાન ધરવા માટે જબરદસ્ત
effort to meditate – પ્રયત્ન કરો છો -
   
31:50 we’ll come to that presently – આપણે હમણાં તે વિષે વાત કરીશું -
   
31:53 tremendous effort to live, જીવવા માટે, એકબીજા સામે
to fight, to battle one another, ઝઘડવા માટે, લડવા માટે,
   
31:58 opinion against opinion, મતની વિરુદ્ધ મત,
judgement against judgement, નિર્ણયની વિરુદ્ધ નિર્ણય,
   
32:03 I agree with you, હું તમારી સાથે સંમત છું,
I disagree with him. હું પેલા માણસની સાથે સંમત નથી.
   
32:08 Why all this effort? આ બધો પ્રયત્ન શા માટે?
For what? For money? શેના માટે? ધન માટે?
   
32:14 I am asking you, sir, keep awake. હું તમને પૂછું છું, સર, જાગતા રહો.
   
32:18 For money? For your family? ધન માટે? તમારા કુટુંબ માટે?
Please carefully listen. મહેરબાની કરીને કાળજીપૂર્વક સાંભળો.
   
32:29 For your affection, that you તમારી એવી મમતા માટે, કે તમને
must be loved by somebody? કોઈએ પ્રેમ કરવો જ જોઈએ?
   
32:39 Why all this effort? આ બધો પ્રયત્ન શા માટે?
   
32:43 When you ask that question, જયારે તમે એ પ્રશ્ન પૂછો,
then you have to ask ત્યારે તમારે પૂછવું પડે,
   
32:48 – may I proceed? – - શું હું આગળ વધી શકું? -
   
32:51 you have to ask: what is love? તમારે પૂછવું પડે: પ્રેમ એટલે શું?
   
32:58 That stumps you. તે તમને મૂંઝવણમાં નાખે છે.
   
33:02 Is love effort? પ્રેમ એ પ્રયત્ન છે?
I must love you, મારે તમને પ્રેમ કરવો પડે,
   
33:07 therefore I am going તેથી હું તે અંગે
to make an effort about it. પ્રયત્ન કરીશ.
   
33:17 Is love an effort? પ્રેમ એક પ્રયત્ન છે?
   
33:24 Then you have to enquire, તો પછી તમારે તપાસ કરવી પડે,
what is love? પ્રેમ એટલે શું?
   
33:29 Do you mind enquiring into this? તમે આ બાબતમાં તપાસ કરશો?
   
33:35 Do you know what love is? તમે જાણો છો કે પ્રેમ શું છે?
   
33:44 Apparently you don’t, તમે જાણતા હો એવું દેખાતું નથી,
because you are all very silent. કારણ કે તમે બધા બહુ ચૂપ છો.
   
33:50 What is love? પ્રેમ શું છે?
   
33:53 Can there be love જ્યાં મહત્ત્વાકાંક્ષા હોય
when there is ambition? ત્યાં પ્રેમ હોઈ શકે?
   
33:58 Sir, don’t… Please, this is serious. સર , એમ નહીં... મહેરબાની કરીને, આ ગંભીર છે.
For god’s sake. ભગવાનને ખાતર.
   
34:04 This is not for somebody આ તેમના માટે નથી
who doesn’t care, જેમને કોઈ પડી જ નથી,
   
34:09 who just wants his own way. જે માત્ર પોતાનો જ કક્કો
  સાચો ઠરાવવા માગે છે.
   
34:13 Is it ambition? Is it greed? શું તે મહત્ત્વાકાંક્ષા છે? શું તે લોભ છે?
   
34:20 Is it self-centredness? શું તે સ્વાર્થ છે?
   
34:30 Is it ambitious achievement? શું તે મહત્ત્વાકાંક્ષાની ઉપલબ્ધિ છે?
   
34:37 Is love the opposite of hate? શું પ્રેમ ઘૃણાનો વિરોધી છે?
Oh, lord! અરે, પ્રભુ!
   
34:47 You know, sirs, તમે જાણો છો, સર,
we are always fighting, આપણે હંમેશાં ઝઘડતા રહીએ છીએ,
   
34:53 from the beginning of time. અનાદિકાળથી.
   
34:58 You see this આ તમે ફ્રાન્સમાં
in various caves in France, ઘણી ગુફાઓમાં જુઓ છો,
   
35:04 and the Greek mythology, અને ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં,
   
35:08 the good fighting the bad, સારા-નરસા વચ્ચે લડાઈ ચાલતી હોય છે,
all through life. આખા જીવનકાળ દરમ્યાન.
   
35:15 Do you understand what I am saying? તમે સમજો છો હું શું કહું છું?
   
35:17 The good fighting the bad. સારાની નરસા સામે લડાઈ.
   
35:21 You see it in paintings તમે આ ચિત્રોમાં જુઓ છો,
as symbolised the good, સારપનાં ચિહ્નો,
   
35:28 as symbolised the Devil, રાક્ષસનાં ચિહ્નો,
or the something… અને એવું બધું...
   
35:32 In Greek mythology ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ
and other mythologies અને અન્ય પૌરાણિક કથાઓમાં
   
35:36 it is a bull against another – એક આખલાની સામે બીજો આખલો હોય છે -
   
35:41 black bull against white bull – કાળા આખલાની સામે સફેદ આખલો -
   
35:44 or the good fighting the evil in અથવા વિભિન્ન આકારો, ચિહ્નોમાં
different shapes, symbols and so on. અનિષ્ટ સામે લડતી ભલાઈ.
   
35:53 We still do that, આપણે હજુ સુધી એમ જ કરીએ છીએ,
   
35:56 the good fighting the bad. સારું નરસા સામે લડે છે.
   
36:00 Right? Don’t you do it? ખરું? તમે એવું નથી કરતા?
   
36:08 Is the good separate from the bad? શું સારું નરસા કરતાં અલગ છે?
   
36:15 The good guy and the bad guy. સારો માણસ અને ખરાબ માણસ.
   
36:20 Is the good born out of the bad? શું સારું નરસામાંથી જન્મ્યું છે?
   
36:35 Don’t look suddenly grave, sir અચાનક આવા ભારેખમ ન થઈ જાવ, સર
– it’s all a game for you. - આ બધું તમારે માટે એક રમત છે.
   
36:45 If the good is related to the bad, સારું જો નરસા સાથે સંકળાયેલું હોય,
then it’s not good. તો તે સારું નથી.
   
36:56 If the good is born, સારું જો નરસામાંથી જન્મ્યું હોય,
comes from the bad, નરસામાંથી આવતું હોય,
   
37:01 then it’s not good. તો તે સારું નથી.
   
37:05 That is simple, isn’t it? તે સહેલું છે, ખરું કે નહીં?
   
37:08 But if the bad is totally પરંતુ જો જે નરસું છે તે
divorced from the good, સારા કરતાં તદ્દન છૂટું હોય,
   
37:14 there is no relationship જો સારા અને નરસા વચ્ચે
between the good and the bad, કોઈ સંબંધ જ ન હોય,
   
37:18 they have no relationship બંનેનો એકબીજા સાથે
with each other, કોઈ જ સંબંધ ન હોય,
   
37:21 then there is only તો પછી માત્ર
the bad and the good. નરસું અને સારું રહે છે.
   
37:26 Totally divorced from each other, એકબીજાથી તદ્દન છૂટાં,
   
37:28 therefore they can’t fight. અને તેથી તેઓ લડી ન શકે.
   
37:36 So then we have to enquire, માટે આપણે તપાસ કરવી પડે કે,
what is the good? સારું શું છે?
   
37:41 Are you interested in all this? તમને આ બધામાં રસ છે?
   
37:52 Therefore, you have to ask, તેથી, તમારે પૂછવું પડે,
can love contain hate? શું પ્રેમમાં ઘૃણા હોઈ શકે?
   
38:03 Or hate has nothing to do with love. કે પછી ઘૃણાને પ્રેમ સાથે
  કશી જ લેવાદેવા નથી.
   
38:13 Therefore there is no relationship એટલે કે, તે બંને વચ્ચે,
between the two, કોઈ જ સંબંધ નથી
   
38:17 therefore they can’t અને તેથી તેઓ
fight each other. એકબીજા સાથે લડી ન શકે.
   
38:21 You understand – તમે સમજો છો -
   
38:23 this is an important question તમારે સમજવા માટે,
for you to understand, ઊંડાણમાં ઊતરવા માટે,
   
38:27 to delve, to go into it, આ એક અગત્યનો પ્રશ્ન છે,
   
38:31 because you are always saying, કારણ કે તમે હંમેશાં કહેતા હો છો,
   
38:33 ‘I have been not good today, 'આજે મેં સારું નહીં કર્યું,
but I will be good tomorrow’. પણ આવતીકાલે હું સારું કરીશ.'
   
38:39 ‘I have been angry today, 'આજે હું ગુસ્સે થયો છું,
but I won’t be angry tomorrow’. પણ આવતીકાલે હું ગુસ્સો નહીં કરું.'
   
38:45 This is the relative relationship આ છે સારા અને નરસા વચ્ચેનો
   
38:49 between the good and the bad. સાપેક્ષ સંબંધ.
   
38:53 So love has nothing whatsoever એટલે કે, ઈર્ષ્યાને પ્રેમ સાથે કશી જ
to do with jealousy. લેવાદેવા નથી.
   
39:04 Love has nothing whatsoever પ્રેમને ઘૃણા સાથે કશી જ
to do with hate. લેવાદેવા નથી.
   
39:08 Where there is hate, pleasure, જ્યાં ઘૃણા, મોજશોખ,
anxiety and so on, વ્યગ્રતા વગેરે હોય,
   
39:17 love cannot exist. ત્યાં પ્રેમનું અસ્તિત્વ શક્ય નથી.
Yes, sir. હા, સર.
   
39:25 And the speaker questions અને વક્તા પ્રશ્ન ઉઠાવે છે,
whether you love anybody at all. કે તમે કોઈને ય પ્રેમ કરો છો ખરા?
   
39:38 And what is love? અને પ્રેમ શું છે?
How does it come about? તે કેવી રીતે થાય છે?
   
39:42 You understand my question? તમે મારો પ્રશ્ન સમજો છો?
   
39:48 Don’t you ask that question? તમે તે પ્રશ્ન પૂછતા નથી?
   
39:51 Do you really ask that question, તમે ખરેખર તે પ્રશ્ન પૂછો છો,
or am I just asking it for you? કે માત્ર હું તમારા માટે પૂછું છું?
   
39:57 Q: The question is with us. પ્ર: પ્રશ્ન આપણી સાથે છે.
K: What question? કૃ: કયો પ્રશ્ન?
   
40:02 Q: Whether we love. પ્ર: આપણે પ્રેમ કરીએ છીએ કે કેમ.
K: Yes. Whether you love. કૃ: હા. તમે પ્રેમ કરો છો કે કેમ.
   
40:08 Can love exist જ્યાં દુઃખ હોય,
where there is sorrow? ત્યાં પ્રેમ હોઈ શકે?
   
40:12 Careful, sir, don’t answer me. કાળજીથી, સર, મને જવાબ ન આપો.
   
40:19 Most of us are in sorrow લગભગ આપણે બધાં કોઈ ને કોઈ
of some kind or another. પ્રકારના દુઃખમાં છીએ.
   
40:24 Failing an exam – god, think પરીક્ષામાં નપાસ થવું - હે પ્રભુ, વિચારો કે
what we are – failing an exam, આપણે કેવા છીએ - પરીક્ષામાં નપાસ થવું,
   
40:33 failing not to be successful ધંધામાં અથવા રાજકારણમાં
in business or in politics, સફળ ન થવું,
   
40:38 or in your relationship કે પછી તમારા તમારી પત્ની
with your wife સાથેના સંબંધમાં,
   
40:41 or a relationship અથવા ઉપરવાળા સાથેના સંબંધમાં
with somebody upstairs. સફળ ન થવું.
   
40:48 You understand – upstairs! – તમે સમજો છો - ઉપરવાળો! -
   
40:54 which may be your guru જે તમારો ગુરુ હોઈ શકે
or some other imaginative figure. અથવા કોઈ અન્ય કાલ્પનિક પાત્ર.
   
41:01 So, when you can’t succeed, માટે, જયારે તમે સફળ નથી થઈ શકતા,
when there is no success in you, જયારે તમારામાં સફળતાની ભાવના નથી હોતી,
   
41:07 you are depressed, ત્યારે તમે નિરાશ થઈ જાવ છો,
you are sorrowful. તમે દુઃખી થઈ જાવ છો.
   
41:10 Or you are sorrowful because you અથવા તમે દુઃખી હો છો કારણ કે તમે
live in a small little village, એક નાનકડા ગામડામાં રહો છો,
   
41:16 you don’t know how to read તમને વાંચતાં અને લખતાં
and write – thank god – નથી આવડતું - ભગવાનનો આભાર -
   
41:22 and you don’t know અને તમને ગાડી
how to drive a car, ચલાવતાં નથી આવડતું,
   
41:26 or you have no bath, hot bath, અથવા તમારી પાસે નહાવા માટે ગરમ
you wear one dirty cloth. પાણી નથી, તમે ગંદો પોશાક પહેરો છો.
   
41:35 We have been through all that. આપણે એ બધામાંથી પસાર થયા છીએ.
   
41:38 The speaker has been વક્તા એ બધામાંથી
through all that. પસાર થયો છે.
   
41:41 You’re all fairly તમે બધા ઘણા
well-to-do and so on. સમૃદ્ધ છો.
   
41:46 So he suffers. માટે તે દુઃખ ભોગવે છે.
   
41:51 The man in position, પદ ઉપર રહેલો માણસ,
high up the ladder – સીડીમાં ઊંચે બેઠેલો -
   
41:56 nobody pulls down the ladder કોઈ સીડી નીચે ખેંચતું નેથી,
but he is high up. પણ તે ઘણો ઊંચે છે.
   
42:02 So he suffers too, because there તે પણ દુઃખ ભોગવે છે, કારણ કે
are a few more steps to go up. થોડાં વધુ પગથિયાં ચડવાનાં બાકી છે.
   
42:10 So everyone on this earth, એટલે પૃથ્વી ઉપર દરેક માણસ,
   
42:15 everyone દરેકેદરેક,
from the poorest to the richest, સૌથી ગરીબથી માંડીને સૌથી અમીર,
   
42:19 from the most powerful man સૌથી શક્તિશાળીથી માંડીને
to the least powerful – સૌથી નબળો -
   
42:23 they all suffer. તેઓ બધા દુઃખ ભોગવે છે.
   
42:28 Right, sirs? They all suffer. ખરું, સર? તેઓ બધા દુઃખ ભોગવે છે.
   
42:31 Every woman on earth suffers. પૃથ્વી ઉપરની દરેક સ્ત્રી દુઃખ ભોગવે છે.
   
42:36 Men have pleasure, પુરુષો મોજશોખ કરે છે,
   
42:39 the women suffer. સ્ત્રીઓ દુઃખ ભોગવે છે.
   
42:48 So, suffering is not yours, એટલે કે, દુઃખ તમારા એકલાનું નથી,
   
42:54 because everybody કારણ કે તમારી આજુબાજુ
around you suffers. દરેક માણસ દુઃખ ભોગવે છે.
   
43:00 It’s not my suffering એ મારું દુઃખ નથી
– it’s suffering. - એ માત્ર દુઃખ છે.
   
43:04 I wonder if you understand that? તમે તે સમજો છો?
   
43:09 My son dies મારો પુત્ર મૃત્યુ પામે છે,
and I get terribly upset. અને હું અત્યંત અસ્વસ્થ થઈ જાઉં છું.
   
43:18 I weep and I say, હું રડું છું, અને કહું છું,
‘Oh, god, I’ve lost my son’, 'અરે, પ્રભુ, મેં મારો પુત્ર ગુમાવ્યો છે',
   
43:21 and that becomes અને તે બની જાય છે
a perpetual problem. કાયમી સમસ્યા.
   
43:26 I weep every time I see હું જયારે પણ એક નાના છોકરા કે છોકરીને
a little boy or a little girl. જોઉં, ત્યારે હું રડું છું.
   
43:34 And I go through the pain અને હું એકલતા, દુઃખ વગેરેની
of loneliness, sorrow, etc. પીડામાંથી પસાર થાઉં છું.
   
43:41 Do we ever consider, sorrow આપણે ક્યારેય વિચારીએ છીએ કે દુઃખ
is not mine, it’s everybody’s, મારું નથી, એ દરેકનું છે,
   
43:51 which doesn’t minimise sorrow જેનાથી દુઃખ ઘટતું નથી
– it’s there. - તે રહે છે.
   
44:07 And can that sorrow end? શું તે દુઃખનો અંત આવી શકે?
   
44:14 As long as I am suffering જ્યાં સુધી હું દુઃખ ભોગવું,
– because I’ve lost my wife, - કારણ કે મેં મારી પત્નીને ગુમાવી છે,
   
44:20 or I’m not as great અથવા હું પોતે માનતો હતો
as I thought I was, એટલો મહાન નથી,
   
44:25 or I’ve got pain in my joints, અથવા મારા સાંધામાં દર્દ છે,
or something or other, અથવા બીજું કંઈ,
   
44:35 I’m always suffering about. હું હંમેશાં દુઃખ ભોગવું છું.
   
44:38 I’m asking, can that sorrow end? હું પૂછું છું કે, તે દુઃખનો અંત આવી શકે?
   
44:48 If there is sorrow, જો દુઃખ હોય,
there is no love. તો ત્યાં પ્રેમ નથી.
   
44:54 Please realise this. મહેરબાની કરીને આ સમજો.
   
44:57 If I suffer, suffer, suffer, જો હું દુઃખ ભોગવ્યા જ કરું,
it’s part of self-pity, તો તે આત્મદયાનો ભાગ છે,
   
45:02 part of my concern, it is only મારી ચિંતાનો ભાગ છે કે, માત્ર હું
I am suffering, nobody else, દુઃખ ભોગવું છું, બીજું કોઈ નહીં,
   
45:09 my sorrow is different મારું દુઃખ તમારા દુઃખ કરતાં
from your sorrow, ભિન્ન છે,
   
45:11 like my god is different જેમ કે મારો ઈશ્વર તમારા ઈશ્વર કરતાં
from your god, વિશિષ્ટ છે,
   
45:14 my guru is stronger that your guru. મારો ગુરુ તમારા ગુરુ કરતાં
  વધુ શક્તિસંપન્ન છે.
   
45:19 It becomes a joke. એ એક મજાક બની જાય છે.
   
45:23 So is there an end to sorrow? તો શું દુઃખનો અંત છે?
   
45:30 Or, mankind must go through કે પછી માનવજાતે આ મહાભયમાંથી
this horror all his life? આખું જીવન પસાર થવું જ પડે?
   
45:40 Yes, sir. હા, સર.
   
45:44 The speaker says it can end, વક્તા કહે છે કે તેનો અંત આવી શકે,
   
45:48 otherwise there is no love. નહીંતર પ્રેમ સંભવ નથી.
   
45:50 If I’m shedding tears all the time જો હું બધા સમયે આંસુઓ જ વહાવતો રહું
because I’ve lost my son કારણ કે મેં મારો પુત્ર ગુમાવ્યો છે
   
45:59 and he’s the only son I have, અને તે મારો એકનો એક પુત્ર હતો,
   
46:03 to me the son represents me, મારા માટે તે મારું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,
   
46:07 my continuity, my property, મારું સાતત્ય, મારી મિલકત,
however small it is, ભલે ગમે તેટલી ઓછી હોય,
   
46:14 I had hoped he would become મને આશા હતી કે તે
prime minister, better house, વડાપ્રધાન બનશે, મોટું મકાન હશે,
   
46:20 more learned, get more money. વધારે શિક્ષિત હશે, વધુ ધન મેળવશે.
You know? તમે જાણો છો?
   
46:23 We all think the same way, આપણે સૌ એકસરખી રીતે વિચારીએ છીએ,
don’t play around with this. આની સાથે રમત ન રમો.
   
46:30 So I suffer. આમ હું દુઃખ ભોગવું છું.
   
46:32 And you come along and tell me, અને તમે આવો છો અને મને કહો છો,
   
46:38 ‘Every human being 'પૃથ્વી ઉપરનો દરેક માણસ
on earth suffers, દુઃખ ભોગવે છે,
   
46:41 it’s not your suffering, old boy, તે તારું દુઃખ નથી, મોટા છોકરા,
we all share it’. આપણે સૌ તેમાં સહભાગી છીએ'.
   
46:45 I refuse to accept such a statement હું આવું કથન સ્વીકારવાની ના પાડું છું
because my sorrow – કારણ કે મારું દુઃખ -
   
46:49 I love my sorrow. હું મારા દુઃખને પ્રેમ કરું છું.
   
46:52 I’m happy in my sorrow, હું મારા દુઃખમાં સુખી છું,
   
46:58 and I want to be separate અને હું મારા દુઃખમાં
in my sorrow. અલગ રહેવા માગું છું.
   
47:05 So it requires a great deal તે ઘણી તપાસ, સમજાવટ
of enquiry, persuasion, અને વાતચીત માગી લે છે,
   
47:10 talking about it, to say, ત્યાર પછી તમે કહી શકો,
‘Look, it isn’t quite yours, 'જુઓ, આ પૂરેપૂરું તમારું નથી,
   
47:14 have a little bit of it, તેમાંથી થોડુંક ભલે લો,
but it isn’t quite yours’. પણ આ પૂરેપૂરું તમારું નથી.'
   
47:20 That means no self-pity તેનો અર્થ એ કે કોઈ આત્મદયા નહીં
   
47:28 and that means અને તેનો અર્થ એ કે
you are really sharing તમે બાકીની સમગ્ર માનવજાત માટે
   
47:34 the burden of sorrow દુઃખનો ભાર ઉપાડવામાં
for all the rest of mankind. ખરેખર ફાળો આપો છો.
   
47:39 Go on, sir – you don’t know આગળ વધો, સર - તમે એ વિષે
anything about it. કશું જાણતા નથી.
   
47:42 Think about it, look at it. એને વિષે વિચારો, એને જુઓ.
   
47:45 You are part of humanity, તમે માનવજાતના ભાગ છો,
   
47:49 you are not separate તમે માનવજાતથી
from humanity. અલગ નથી.
   
47:52 You may have a better position, તમારી પાસે વધુ સારો હોદ્દો હોય,
better degrees, વધુ સારી પદવીઓ,
   
47:55 better money, professor, વધુ ધન હોય, પ્રાધ્યાપક સાહેબ,
you are part of mankind, તમે માનવજાતના ભાગ છો,
   
48:01 your consciousness તમારી ચેતના
is part of mankind. માનવજાતનો ભાગ છે.
   
48:05 That is, your consciousness એટલે કે, તમારી ચેતનામાં
contains all the things એ બધી જ વસ્તુઓ છે
   
48:11 that you have thought about, જેને વિષે તમે વિચાર કર્યો છે,
imagined, feared, and so on. કલ્પના કરી છે, ભય અનુભવ્યો છે વગેરે.
   
48:15 Your consciousness is that તે છે તમારી ચેતના
   
48:18 and that is the consciousness અને તે છે માનવજાતની
of mankind. ચેતના.
   
48:22 Mankind has fear, sorrow, માનવજાત ભય, દુઃખ, પીડા,
pain, anxiety, shedding tears, વ્યગ્રતા પામે છે, આંસુઓ વહાવે છે,
   
48:31 uncertain, confused – અનિશ્ચિત, ગૂંચવાયેલી હોય છે -
every human being on earth. પૃથ્વી ઉપરનો દરેક માનવ.
   
48:36 And you are like the rest. અને તમે બીજા બધા જેવા છો.
   
48:39 So you are not – listen carefully – એટલે તમે નથી - ધ્યાનથી સાંભળો -
you are not individuals. તમે વ્યક્તિઓ નથી.
   
48:45 I know my body is different હું જાણું છું કે મારું શરીર
from your body. તમારા શરીર કરતાં અલગ છે.
   
48:49 You are a woman, તમે એક સ્ત્રી છો,
I’m a man, and so on. હું પુરુષ છું, વગેરે.
   
48:53 But we are in the world as one unit. પણ આપણે આ દુનિયામાં એક એકમ તરીકે છીએ.
   
48:59 That relationship when you feel જયારે તમે તે સંબંધ અનુભવો કે
you are the rest of mankind તમે જ બાકીની માનવજાત છો,
   
49:05 then something totally ત્યારે કશુંક સંપૂર્ણપણે
different takes place. વિશિષ્ટ બને છે.
   
49:10 Not just words, imagination, માત્ર શબ્દો, કલ્પના નહીં,
but the feeling of it, પરંતુ તેની સંવેદના,
   
49:14 the enormity of it. તેની પ્રચંડતા.
   
49:18 So we’ve talked તો આપણે તેના વિષે
a bit about that. થોડી વાત કરી.
   
49:22 Then we ought to talk about death. હવે આપણે મૃત્યુ વિષે વાત કરવી જોઈએ.
   
49:26 Sorry. On a lovely morning, માફ કરજો. આ સુંદર સવારે,
sitting under the trees, વૃક્ષો નીચે બેસીને,
   
49:36 quiet, no train is શાંતિ, - કોઈ ટ્રેઈન
crossing the bridge, પુલ પસાર કરી રહી નથી -
   
49:54 we are very quiet આપણે આ સુંદર સવારે
on a lovely morning. ખૂબ શાંત છીએ.
   
49:58 And to talk about death અને મૃત્યુ વિષે વાત કરવી એ
may seem morbid, may seem ugly, કદાચ માંદલું લાગે, કદરૂપું લાગે,
   
50:07 may seem something કદાચ કંઇક એવું લાગે કે જેને વિષે
to be not talked about. વાત નહીં કરવી જોઈએ.
   
50:13 They are writing books in America, અમેરિકામાં તેઓ પુસ્તકો લખે છે,
‘How to die happily’, 'કેવી રીતે સુખેથી મરવું',
   
50:27 doctors are doing it, ડૉક્ટરો એવું કરે છે,
telling their patients પોતાના દર્દીઓને કહે છે કે
   
50:30 how to die happily. કેવી રીતે સુખેથી મરવું.
   
50:33 Now together we’re going હવે આપણે સાથે મળીને
to examine it, share it. તેને તપાસીશું, તેને વિષે વાત કરીશું.
   
50:41 Not just you listen and I talk. માત્ર તમે સાંભળો અને હું બોલું એવું નહીં.
That’s childish. તે તો બાલિશ છે.
   
50:49 So, what is death? તો, મૃત્યુ શું છે?
   
50:57 Why are we so frightened of it? શા માટે આપણે તેનાથી આટલા ડરીએ છીએ?
   
51:04 Why do we keep death શા માટે આપણે મૃત્યુને
for ten years later, દસ વર્ષ,
   
51:07 or twenty years later, કે વીસ વર્ષ,
or a hundred years later? Why? કે સો વર્ષો દૂર મૂકીએ છીએ? કેમ?
   
51:13 Living, and death? જીવવું, અને મૃત્યુ?
   
51:19 Then you have not only to ask: તો પછી તમારે માત્ર એ નથી પૂછવાનું કે
   
51:24 what is death, what is dying, મૃત્યુ શું છે, મરવું એટલે શું,
but also what is living? પરંતુ એ પણ કે જીવવું એટલે શું?
   
51:30 You understand what I am saying? હું જે કહું છું તે તમે સમજો છો?
What is living? જીવવું એટલે શું?
   
51:37 What you are living. તમે કેવી રીતે જીવો છો.
   
51:40 Office from nine to five, નવથી પાંચ ઑફિસ,
as a clerk, as a governor ક્લાર્ક તરીકે, કે ગવર્નર તરીકે,
   
51:45 or whatever it is, અથવા જે કંઈ હોય તે,
as a factory worker. કારખાનાના કારીગર તરીકે.
   
51:50 Nine to five નવથી પાંચ
for the rest of your life, તમારું આખું જીવન,
   
51:54 except when you retire; તમે એક વૃદ્ધ માણસ તરીકે
gaga old man. નિવૃત્ત થાવ ત્યાં સુધીનું.
   
52:00 And your life is breeding children, અને તમારું જીવન છે બાળકો પેદા કરવાં,
sex, pleasure, pain, જાતીયતા, ખુશી, પીડા,
   
52:05 sorrow, anxiety, દુઃખ, વ્યગ્રતા,
problem after problem, સમસ્યા અને સમસ્યા,
   
52:13 illness, doctors, માંદગી, ડૉક્ટરો,
   
52:20 Caesarean operations, સિઝેરિઅન ઓપરેશનો,
pain giving birth. પ્રસવની પીડા.
   
52:29 This is our life. આ છે આપણું જીવન.
   
52:33 Do you deny that? No. શું તમે આને નકારો છો? ના.
   
52:38 And you call this living. અને આને તમે જીવવું કહો છો.
   
52:44 Don’t look at me મારી સામે આવી રીતે ન જુઓ,
as though I’m a strange man. જાણે કે હું કોઈ વિચિત્ર માણસ હોઉં.
   
52:48 This is what we call living. આને આપણે જીવવું કહીએ છીએ.
   
52:51 And you support it, you enjoy it. અને આને તમે ટેકો આપો છો, આનંદ માણો છો.
   
52:56 You want more and more of this. તમારે વધુ ને વધુ આ જોઈએ છે.
   
53:05 So this is what you call living. તો તમે જેને જીવવું કહો છો તે આ છે.
   
53:09 And you put far away death અને તમે મૃત્યુને ખૂબ દૂર મુકો છો
   
53:13 – as many years away as possible. - જેટલાં વર્ષો દૂર શક્ય હોય તેટલું.
   
53:21 And in that distance of time અને સમયના તે અંતરાળમાં
   
53:27 you are building up that તમે એનો એ જ ઢાંચો
same pattern, over and over – ફરીફરી બનાવતા રહો છો -
   
53:31 your children, your grandchildren તમારાં સંતાનો, પૌત્રોપૌત્રીઓ,
live in the same pattern, એના એ જ ઢાંચામાં જીવે છે,
   
53:38 which you call living. જેને તમે જીવન કહો છો.
   
53:40 Don’t deceive yourself તમારી પોતાની જાતને
  એવું કહીને છેતરો નહીં
   
53:43 saying that nature struggles કે કુદરત લડત કરે છે,
therefore we must struggle. માટે આપણે લડત કરવી જ પડે.
   
53:47 Monkeys struggle, વાનરો લડત કરે છે,
so we are monkeys. માટે આપણે વાનર છીએ.
   
53:53 You know there is તમે જાણો છો કે
a very famous author – એક બહુ પ્રસિદ્ધ લેખક છે -
   
53:57 we used to know him હું તેમને જાણતો હતો
– may I include you in that? – - શું હું તમને તેમની વાત કરું? -
   
54:04 we used to know him હું તેમને જાણતો હતો
– and he wrote, - અને તેમણે લખ્યું છે,
   
54:09 ‘Perhaps we should be 'કદાચ કેદખાનાના સળિયાઓ પાછળ
behind the bars, not the monkeys’. આપણે હોવું જોઈએ, વાનરોએ નહીં.'
   
54:20 So this is what we call living. તો આપણે જેને જીવવું કહીએ છીએ તે આ છે.
   
54:27 And I say this to myself અને હું આ મારી પોતાની જાતને કહું છું
– we are sharing this together – - આપણે એકબીજા સાથે વાત કરી રહ્યાં છીએ -
   
54:31 why not bring that which you કે જેને તમે મૃત્યુ કહો છો તેને
call death to living, together. જીવનની સાથે કેમ ન ભેળવી દેવું.
   
54:41 You can’t take તમે પોતાની સાથે
anything with you, કશું જ ન લઈ જઈ શકો,
   
54:45 even your guru, તમારા ગુરુ પણ નહીં,
even all that he has said, તેમણે જે બધું કહ્યું હોય તે નહીં,
   
54:50 all that you have તમે જે મુજબ જીવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય
tried to live up to. તેમાંનું કશું જ નહીં.
   
54:53 You can’t take it with you. તમે પોતાની સાથે તે ન લઈ જઈ શકો.
Your furniture, your wife, તમારું રાચરચીલું, તમારી પત્ની,
   
54:57 your children, all the silver તમારાં સંતાનો, બધાં ઘરેણાં
that you have collected, જે તમે ભેગાં કર્યાં હોય,
   
55:01 all the money in the treasury – તિજોરીમાંનાં નાણાં -
   
55:03 none of it you can take with you. આમાંનું કશું જ તમે પોતાની સાથે ન લઈ જઈ શકો.
   
55:07 That’s one thing certain: death, એ એક નિશ્ચિત વસ્તુ છે: મૃત્યુ,
   
55:11 and you can’t take અને તમે પોતાની સાથે
anything with you. કશું ન લઈ જઈ શકો.
   
55:14 Except – we won’t go into that. સિવાય કે - આપણે તેમાં નહીં જઈએ.
   
55:19 So, as you cannot તો, જયારે તમે કશું
take anything with you, લઈ જઈ શકવાના નથી,
   
55:25 so why not let the two meet? તો શા માટે બંનેને મળવા ન દેવાં?
   
55:30 You understand what I’m saying? હું જે કહું છું તે તમે સમજો છો?
Why not death come today? શા માટે મૃત્યુ આજે ન આવે?
   
55:37 Not suicide – આપઘાત નહીં -
I’m not talking of that. હું તેની વાત નથી કરતો.
   
55:41 After all, I’m attached આખરે, હું મારી પત્ની સાથે અથવા
to my wife or to my furniture – રાચરચીલા સાથે જોડાયેલો છું -
   
55:48 more like it! કદાચ તેની સાથે વધુ!
   
55:54 Sorry to laugh. હસવા બદલ દિલગીર છું.
You are a crazy crowd! તમે પાગલોનું ટોળું છો!
   
56:05 So, I say to myself, તો, હું મારી જાતને કહું છું,
or you say to yourself, અથવા તમે તમારી જાતને કહો છો,
   
56:12 I’m attached to something or other. હું કોઈને કોઈ વસ્તુ સાથે જોડાયેલો છું.
   
56:18 To my shirt, or to my robe મારા ખમીસ સાથે, કે મારા ઝભ્ભા સાથે
– like that gentleman – - પેલા સદ્દગૃહસ્થના જેવો -
   
56:27 or to some guru, some fantasy, અથવા કોઈ ગુરુ સાથે, કોઈ દિવાસ્વપ્ન સાથે,
some symbol – I’m attached. કોઈ પ્રતીક સાથે - હું જોડાયેલો છું.
   
56:33 Death comes along દસ વર્ષમાં મૃત્યુ આવે છે
in ten years and says, અને કહે છે,
   
56:36 ‘Old boy, you can’t 'વૃદ્ધ માણસ, તું એને સાથે
take that with you’. ન લઈ જઈ શકે.'
   
56:48 So, why not get totally free તો શા માટે અત્યારે જ
of attachment now? જોડાણથી મુક્ત ન થવું?
   
56:54 Which is death. જે છે મૃત્યુ.
You understand? તમે સમજો છો?
   
57:01 Totally detached. પૂરેપૂરા અલગ.
   
57:08 Today not tomorrow. આજે, નહીં કે આવતીકાલે.
Tomorrow is death. આવતીકાલ મૃત્યુ છે.
   
57:14 So, why can’t I be free તો, હું શા માટે મારા જોડાણથી
of my attachment? Now. મુક્ત ન થઈ શકું? અત્યારે.
   
57:24 Therefore living and dying માટે જીવન અને મૃત્યુ
are together all the time. બધા સમયે સાથે જ છે.
   
57:30 I wonder if you see મને ખબર નથી કે તમે આનું
the beauty of it. સૌંદર્ય જુઓ છો કે કેમ.
   
57:36 Not ten years later દસ વર્ષો પછી
or forty years later. કે ચાળીસ વર્ષો પછી નહીં.
   
57:42 That gives you an immense તે તમને અપાર મુક્તિનું
sense of freedom – ભાન કરાવે છે -
   
57:46 to your profession, તમારા વ્યવસાય પ્રત્યે,
to everything about you. તમારી દરેક બાબત પ્રત્યે.
   
57:54 So, living and dying એટલે, જીવવું અને મરવું
are together, always. સાથે જ છે, હંમેશ.
   
58:00 It’s not something તેમાં ડરવા જેવું
to be frightened about. કશું નથી.
   
58:07 So, if the brain can do that તેથી, જો મગજ તેમ કરી શકે
– you understand? – - તમે સમજો છો? -
   
58:14 then there is a totally તો પછી મગજનો ગુણધર્મ
different quality to the brain. તદ્દન વિશિષ્ટ બને છે.
   
58:20 It has no hooks. તેને કોઈ આંકડીઓ રહેતી નથી.
   
58:25 It has no sense of the past, તેને ભૂતકાળ, ભવિષ્યકાળ, વર્તમાનકાળનું
the future, the present. It is living. કોઈ ભાન હોતું નથી. તે માત્ર જીવે છે.
   
58:37 I can’t go into it now because it is હું અત્યારે તેમાં જઈ નહીં શકું કારણ કે
really endless way of living, તે ખરેખર જીવવાની અનંત રીત છે,
   
58:45 that is, every day is a new day; એટલે કે, દરેક દિવસ એક નવો દિવસ છે;
   
58:52 every morning is દરેક સવાર
a sun of the morning. એક સવારનો સૂરજ છે.
   
59:01 And also we should અને આપણે ધર્મ વિષે
talk about religion. વાત કરવી જોઈએ.
   
59:09 Don’t mistake હું જે કહી રહ્યો છું
what I’m talking about – - કૃ જે કહી રહ્યો છે -
   
59:12 what K is talking about. તેને ખોટું ન સમજતા.
   
59:15 Future is now. ભવિષ્ય અત્યારે છે.
   
59:17 Therefore there is no એટલે એવું કશું નથી કે
‘I shall be born next life’. 'હું આવતા જીવનમાં ફરી જન્મ પામીશ.'
   
59:24 That is an idea એ માત્ર એક કલ્પના છે
to which you’re attached, જેની સાથે તમે જોડાયેલા છો,
   
59:26 it gives you great comfort, એ તમને ખૂબ રાહત આપે છે,
blah blah, etc. વગેરે વાહિયાત વાતો.
   
59:30 But if you believe in reincarnation પરંતુ જો તમે પુનર્જન્મમાં માનતા હો,
then you must act right now, તો તમારે અત્યારે જ કાર્ય કરવું પડે,
   
59:36 act rightly now, યોગ્ય રીતે કાર્ય કરવું પડે,
   
59:40 because next life you are going કારણ કે આવતા જીવનમાં તમારે
to pay for it, or be rewarded. ચુકવણી કરવાની અથવા પુરસ્કાર લેવાનો છે.
   
59:50 If you believe in reincarnation, જો તમે પુનર્જન્મમાં માનતા હો,
as most of you probably do જેમ કે તમારામાંથી મોટાભાગના લોકો માનતા હશો,
   
59:56 – it’s a very comforting idea - તે કલ્પના ઘણી રાહત આપનારી છે,
but it’s meaningless પણ તે અર્થહીન છે
   
1:00:02 because if you act rightly now કારણ કે જો તમે અત્યારે યોગ્ય રીતે કાર્ય
righteousness has no reward. કરો, તો સદાચારનો કોઈ પુરસ્કાર નથી હોતો.
   
1:00:15 Righteousness is righteousness, સદાચાર પોતે પવિત્રતા છે,
   
1:00:18 not what you are going નહીં કે તેમાંથી
to get out of it. તમને જે મળશે તે.
   
1:00:21 That’s a merchandise attitude, તે તો વેપારી વલણ થયું,
mechanical attitude. યાંત્રિક વલણ.
   
1:00:30 I won’t go into all that હું તે બધામાં નહીં જાઉં
– there’s no time - સમય નથી
   
1:00:34 because we have some કારણ કે આપણે કેટલીક
other things to talk about. અન્ય બાબતો વિષે વાત કરવાની છે.
   
1:00:38 What is religion? ધર્મ શું છે?
   
1:00:46 Sir, this is one of the most સર, આ જીવનના સૌથી મહત્ત્વના
important questions in life. પ્રશ્નોમાંનો એક છે.
   
1:00:52 There are temples આખા ભારતમાં
all over India, ઘણાં મંદિરો છે,
   
1:00:55 mosques all over the world, આખી દુનિયામાં ઘણી મસ્જિદો છે,
churches all over the world, આખી દુનિયામાં ઘણાં દેવળો છે,
   
1:01:00 and their priests અને ત્યાંના પૂજારીઓ
beautifully decorated, સરસ શણગારેલા હોય છે,
   
1:01:03 beautifully garbed, સુંદર પોશાક,
all medallions… and so on. ઘણા ચંદ્રકો... વગેરે.
   
1:01:11 This has been one of the problems આ એક સમસ્યા
from ancient of times. પ્રાચીન કાળથી રહી છે.
   
1:01:16 The priest and the king. પૂજારી અને રાજા.
   
1:01:21 The priest wanted power. પૂજારી સત્તા ઇચ્છતો હતો.
   
1:01:25 The king also wanted power. રાજા પણ સત્તા ઇચ્છતો હતો.
   
1:01:28 But the priest was stronger પરંતુ પૂજારી અધિક શક્તિશાળી હતો,
   
1:01:30 because he was the one કારણ કે તે જ
who wrote, read, લખતો, વાંચતો,
   
1:01:37 and the king had to obey him અને રાજાએ તેની આમન્યા રાખવી પડતી
because he was the wiser man – કારણ કે તે વધારે વિદ્વાન હતો -
   
1:01:41 or he was supposed to be. અથવા તો એમ માનવામાં આવતું.
   
1:01:43 And gradually the king said, અને છેવટે રાજાએ કહ્યું,
‘This is not good enough’ 'આ તો કંઈ બરાબર નથી'
   
1:01:47 and so there was a war અને આમ પૂજારી અને
between the priest and the king. રાજા વચ્ચે લડાઈ થઈ.
   
1:01:50 This is historical – આ ઐતિહાસિક છે -
you’ll find it in different ways. તમને આના ઘણા પુરાવાઓ મળશે.
   
1:01:55 And the king won. અને રાજા જીત્યો.
And said, ‘You keep to your place’. અને કહ્યું, 'તમે તમારી જગ્યાએ રહો.'
   
1:02:03 But the priest also પરંતુ પૂજારી પણ
wanted to have power. સત્તા ઇચ્છતો હતો.
   
1:02:07 You know all this, don’t you? તમે આ બધું જાણો છો, નહીં કે?
It’s happening right now. આ અત્યારે પણ બની રહ્યું છે.
   
1:02:14 And the popes have three crowns અને પોપ પાસે ત્રણ મુગટો છે
– spiritual, terrestrial, etc. - આધ્યાત્મિક, પ્રાદેશિક વગેરે.
   
1:02:24 So, there was a conflict in આમ સંસદમાં ઝઘડો થયો
parliament between... and the priest … અને પૂજારી વચ્ચે,
   
1:02:33 So, the priest was put out. એટલે પૂજારીને બહાર કાઢવામાં આવ્યો.
   
1:02:38 So, they had to be religious. તો, તેમણે ધાર્મિક રહેવાનું હતું.
   
1:02:41 Religion has been built. ધર્મના માળખાની રચના થઈ ગઈ હતી.
I won’t go into the word ‘religion’. હું 'ધર્મ' શબ્દમાં નહીં જાઉં.
   
1:02:49 It had a very complicated તેનો અર્થ એક સમયે
meaning at one time, ઘણો વિકટ હતો,
   
1:02:54 but now it has become a symbol, પણ અત્યારે તે એક પ્રતીક, કર્મકાંડ,
a ritual, a superstition. અંધશ્રદ્ધા બની ગયો છે.
   
1:03:05 In this country, આ દેશમાં તે એક
it’s a superstition, a ritual, અંધશ્રદ્ધા છે, કર્મકાંડ છે,
   
1:03:12 worshipping a symbol. પ્રતીકનું પૂજન છે.
   
1:03:15 This is repeated all over the world, આખી દુનિયામાં વારેવારે આનું જ
   
1:03:17 over and over again – પુનરાવર્તન થાય છે -
a mixture of these three. આ ત્રણનું મિશ્રણ.
   
1:03:23 And is that religion? અને શું તે ધર્મ છે?
Parsi, Hindu, Muslim, પારસી, હિન્દુ, મુસ્લિમ,
   
1:03:29 Christian, Buddhist ખ્રિસ્તી, બૌદ્ધ
– is that religion? - તે ધર્મ છે?
   
1:03:34 Or religion is something કે પછી ધર્મ કશુંક
entirely different. તદ્દન વિશિષ્ટ છે?
   
1:03:42 I’m sorry to upset all of you. હું તમને સૌને અસ્વસ્થ કરવા બદલ દિલગીર છું.
But is that religion? પરંતુ શું તે ધર્મ છે?
   
1:03:51 Going to the temple દિવસમાં ત્રણ વાર
three times a day, મંદિર જવું,
   
1:03:56 the Muslim calling five times a day મુસ્લિમો રોજ પાંચ વાર,
   
1:04:04 and the Buddhist and so on. અને બૌદ્ધ લોકો વગેરે.
   
1:04:06 Is that religion or is religion શું તે ધર્મ છે કે પછી ધર્મ
something entirely different? કશુંક તદ્દન વિશિષ્ટ છે?
   
1:04:12 It has nothing whatsoever to do એનો કર્મકાંડો સાથે, પ્રતીકો સાથે
with rituals, with symbols. કોઈ જ સંબંધ નથી.
   
1:04:20 Because all these કારણ કે આ બધું
are invented by man, માણસે શોધેલું છે,
   
1:04:25 because the priests કારણ કે પૂજારીઓને
wanted power, position, સત્તા, હોદ્દો જોઈતાં હતાં,
   
1:04:27 so he put on new hats, new clothes, તેથી તેઓએ નવી ટોપીઓ, નવાં વસ્ત્રો પહેર્યાં,
and grew long beards, અને લાંબી દાઢીઓ વધારી,
   
1:04:35 or shaved their head. અથવા તો માથે મુંડન કરાવ્યું.
   
1:04:40 So, all that is called religion. આમ, આ બધું ધર્મ કહેવાય છે.
   
1:04:48 To an ordinary thoughtful man, એક સાધારણ વિચારશીલ,
fairly intelligent, બુદ્ધિશાળી માણસ,
   
1:04:52 he will say, ‘That’s rubbish, કહેશે કે, 'આ બધું વાહિયાત છે,
total rubbish’. તદ્દન વાહિયાત.'
   
1:05:00 If he discards all that, પરંતુ જો તે આ બધું એક બાજુ કાઢી નાખે,
really discards, totally puts away હકીકતમાં એક બાજુ કાઢી નાખે, દૂર મૂકી દે,
   
1:05:06 being a Hindu, with all his એક હિન્દુ તરીકે પોતાનાં
superstitions, symbols, અંધશ્રદ્ધાઓ, પ્રતીકો,
   
1:05:10 worship, prayers, પૂજા, પ્રાર્થનાઓ
all that stuff. વગેરે બધું.
   
1:05:14 And the Christian does, અને એક ખ્રિસ્તી તેમ કરે,
and the Buddhist, બૌદ્ધ તેમ કરે,
   
1:05:17 then what is religion? તો ત્યાર પછી ધર્મ શું છે?
   
1:05:19 He is a serious man, તે એક ગંભીર માણસ છે,
   
1:05:21 he is not just a wordmonger – તે માત્ર શાબ્દિક રમતો કરતો નથી -
not warmonger but wordmonger. યુદ્ધખોર નહીં, પણ શબ્દખોર.
   
1:05:30 So what is religion? તો ધર્મ શું છે?
   
1:05:37 We’re talking over together – આપણે સૌ સાથે મળીને વાત કરી રહ્યા છીએ -
   
1:05:40 the speaker is not laying down વક્તા કોઈ કાયદો કે અધિકાર મુજબ
the law, no authority, વાત કરતો નથી,
   
1:05:46 he says, let us talk about it, તે કહે છે, 'આપણે સૌ તેના વિષે વાત કરીએ,
let’s investigate, તપાસ કરીએ,
   
1:05:50 let’s go into it. તેમાં ઊંડા ઉતરીએ.'
   
1:05:57 Our brains are chattering આપણાં મગજ સતત બબડાટ
all the time. કર્યા કરતાં હોય છે.
   
1:06:02 Never a second when it is quiet. એક સેકંડ પણ ચૂપ નથી રહેતાં.
Haven’t you noticed it? શું તમે તે નોંધ્યું નથી?
   
1:06:09 Chattering, chattering, બબડાટ, બબડાટ,
chattering, or imagining, બબડાટ કરે, અથવા કલ્પનાઓ કરે,
   
1:06:14 or perpetually in action. અથવા સતત કામ કર્યા કરે.
   
1:06:21 You know that, don’t you? તમે એ જાણો છો, નહીં કે?
   
1:06:25 And there is never અને ક્યારેય શાંતિની એક પળ
a moment of silence. પણ નથી હોતી.
   
1:06:29 And that silence અને તે શાંતિમાં પણ
is also a repetition: કંઈક રટણ રહે છે:
   
1:06:34 ‘Ram, Ram’ 'રામ, રામ',
or whatever you repeat. અથવા જે કંઈ તમે રટતા હો તે.
   
1:06:37 When you repeat, repeat, repeat, જયારે તમે રટ્યા જ કરો,
your brain becomes very dull. ત્યારે તમારું મગજ બહુ મૂઢ બની જાય છે.
   
1:06:43 Right? Do you agree to this? ખરું? તમે આની સાથે સંમત છો?
   
1:06:47 When you repeat something mechanical જો તમે યાંત્રિક રીતે કંઈક રટણ કર્યા કરો,
   
1:06:52 and you repeat the word, કોઈ શબ્દ,
or something or other, કે બીજું કંઈ પણ,
   
1:06:56 and gradually your brain through તો ધીરેધીરે તમારું મગજ
repetition becomes dull and quiet, રટણને લીધે મૂઢ અને ચૂપ થઇ જાય છે,
   
1:07:04 and that quietness is something અને તે શાંતિ તમને કશુંક
marvellous to you. અદ્દભુત હોય એમ લાગે છે.
   
1:07:09 Do you understand what I am saying? હું જે કહું છું તે તમે સમજો છો?
Are you all asleep? શું તમે સૌ ઊંઘમાં છો?
   
1:07:14 Or are we awake કે પછી આપણે સૌ એકબીજા સાથે
to talk to each other? વાતો કરવા માટે જાગીએ છીએ?
   
1:07:19 This repetition આ રટણ,
either physically, or sexually, શારીરિક રીતે, કે જાતીય રીતે,
   
1:07:24 constant repeat, repeat, repeat, સતત રટણ, રટણ, રટણ,
   
1:07:27 makes not only the body, the organism માત્ર શરીરને અને જીવતંત્રને જ નહીં,
dull, but also the brain. પરંતુ મગજને પણ મૂઢ કરી નાખે છે.
   
1:07:35 And when it becomes dull, અને જયારે તે મૂઢ બની જાય,
you think that’s quiet. ત્યારે તમે માનો છો કે તે શાંત છે.
   
1:07:44 My golly! ઓહોહો!
   
1:07:47 So, if you discard તેથી, જો તમે એ બધી મૂર્ખામીને
all that nonsense – એક બાજુ કાઢી નાખો -
   
1:07:53 for the speaker વક્તા માટે
it’s complete nonsense, એ પૂરેપૂરી મૂર્ખામી છે,
   
1:07:57 like going to a circus – સર્કસમાં જવા જેવું છે -
for the speaker, not for you. વક્તા માટે, તમારા માટે નહીં.
   
1:08:06 But we’re sharing it together, પરંતુ આપણે વિમર્શ કરી રહ્યા છીએ,
   
1:08:08 we’re talking about it together. સાથે મળીને વાત કરી રહ્યા છીએ.
   
1:08:10 I am not persuading you, હું તમને મનાવતો નથી,
influencing you – do this or that. પ્રભાવ પાડતો નથી - એવું કંઈ કરતો નથી.
   
1:08:16 So, we have to enquire માટે, આપણે તપાસ કરવી પડે કે
what is meditation, what is silence. ધ્યાન શું છે, શાંતિ શું છે?
   
1:08:26 Silence allows space. શાંતિ અવકાશ પૂરો પાડે છે.
You can’t be silent in a tiny space. તમે એક નાનકડી જગ્યામાં શાંત ન રહી શકો.
   
1:08:33 Space. અવકાશ.
   
1:08:36 So we have to go into the question માટે આપણે ધ્યાન, અવકાશ, સમયના
of meditation, space, time પ્રશ્નમાં જવું પડે,
   
1:08:45 and whether there is અને એ જોવું પડે કે શું
an ending to time. સમયનો અંત છે ખરો.
   
1:08:50 You understand? તમે સમજો છો? 'મને કહો કે ધ્યાન
Not, ‘Tell me how to meditate’. કેવી રીતે ધરવું', એવું નહીં.
   
1:08:58 You understand, sir? તમે સમજો છો, સર?
   
1:09:01 We are not telling you હું તમને એ નથી કહી રહ્યો
how to meditate. કે ધ્યાન કેવી રીતે ધરવું.
   
1:09:05 Your meditation now અત્યારે તમારું ધ્યાન
is achievement. કશાકની પ્રાપ્તિ છે.
   
1:09:10 The meaning of the word ‘meditation’ 'ધ્યાન' શબ્દનો અર્થ છે
means to ponder over – કશાકનું ચિંતન કરવું -
   
1:09:18 in a dictionary you will શબ્દકોશમાં તમને આ મળશે -
find this – ponder over, ચિંતન કરવું,
   
1:09:21 think over, weigh, વિચાર કરવો, તોલવું,
look at it carefully. કાળજીપૂર્વક ચકાસવું.
   
1:09:27 And also it means ‘measure’, અને તેનો અર્થ 'માપવું' પણ છે.
‘ma’ in Sanskrit. Measure. સંસ્કૃતમાં 'મા' એટલે માપવું.
   
1:09:35 So, meditation now is, તો, અત્યારે ધ્યાન જે છે,
as is now: તે છે
   
1:09:41 repetition, making the mind dull, રટણ, જે મગજને મૂઢ બનાવે છે,
and so say, ‘At last!’. અને એટલે કહો કે, 'આખરે!'.
   
1:09:49 Because it is dull, તે મૂઢ બને છે,
and being dull it becomes quiet. અને તેથી શાંત પડી જાય છે.
   
1:09:57 And you think you’ve achieved અને તમને લાગે છે કે તમે કોઈ
some tremendous thing. જબરદસ્ત વસ્તુ પ્રાપ્ત કરી છે.
   
1:10:02 And you go round અને તમે ચારેબાજુ બીજા લોકોને
repeating this to others. આમ કરવા કહો છો.
   
1:10:05 And the poor gullible people અને બિચારા, ભોળા લોકો
say, ‘Yes, yes’. કહે છે, 'હા, હા'.
   
1:10:13 So, we’re going to consider તો આપણે આ બધા વિષે
all this now. હવે વાત કરીશું.
   
1:10:18 It is five minutes past ten. દસ વાગ્યા ઉપર પાંચ મિનિટ થઈ છે.
Do you want to go on? શું તમે આગળ વધવા માગો છો?
   
1:10:24 Am I working or are you working? હું કામ કરું છું કે તમે કામ કરો છો?
   
1:10:27 Q: Together. પ્રઃ સાથે મળીને.
K: Are you sure? કૃ: તમે ચોક્કસ છો?
   
1:10:30 Q: We are sure. પ્રઃ અમે ચોક્કસ છીએ.
   
1:10:37 K: Meditation કૃ: સાધારણ રીતે
as is generally practised જે ધ્યાન કરવામાં આવે છે,
   
1:10:43 is to cultivate this dullness. તે આ મૂઢતાનો વિકાસ કરવા માટે છે.
   
1:10:54 And therefore gradually make અને તેથી ધીરેધીરે મગજને
the brain subservient, quiet. તાબામાં લઈને શાંત પાડી દે છે.
   
1:11:01 And if you feel quiet, you say, અને જો તમને શાંતિ લાગે, તો તમે કહો,
‘My god, everything is achieved’. 'હે પ્રભુ, દરેક વસ્તુ પ્રાપ્ત થઈ ગઈ છે.'
   
1:11:08 For the speaker that is વક્તા માટે તે
not meditation at all. ધ્યાન છે જ નહીં.
   
1:11:14 Don’t ask how to meditate. ધ્યાન કેવી રીતે કરવું એવું ન પૂછો.
   
1:11:17 It is like asking a carpenter એ એક સુથારને એવું પૂછવા બરાબર છે કે
how to build a beautiful cabinet. સુંદર કબાટ કેવી રીતે બનાવવું.
   
1:11:25 If he is a good carpenter, જો તે એક સારો સુથાર હશે,
you don’t have to tell him. તો તમારે તેને કહેવું નહીં પડે.
   
1:11:32 So, we are not asking માટે, આપણે એવું નથી પૂછતાં
how to meditate, કે ધ્યાન કેવી રીતે કરવું,
   
1:11:35 but we are asking what is meditation? પરંતુ આપણે પૂછીએ છીએ કે ધ્યાન એટલે શું?
Two different things altogether. બંને વસ્તુઓ તદ્દન ભિન્ન છે.
   
1:11:44 Not how, but what is meditation? કેવી રીતે ધ્યાન નહીં, પરંતુ શું છે ધ્યાન?
   
1:11:49 As is generally practised, સામાન્ય રીતે જે કરવામાં આવે છે,
it is a series of achievements. તે ઉપલબ્ધિઓની હારમાળા છે.
   
1:11:55 And you say, અને તમે કહો છો,
‘Buddha is enlightened’. 'બુદ્ધ પ્રબુદ્ધ છે’.
   
1:11:58 I don’t know what that means હું નથી જાણતો કે એનો અર્થ શું,
but that doesn’t matter. પણ એથી કશો ફરક નથી પડતો.
   
1:12:04 So, when you compare, તો, જયારે તમે સરખામણી કરો,
which is meditation – જે છે ધ્યાન -
   
1:12:10 ‘ma’ as I said means મેં પહેલાં કહ્યું તેમ સંસ્કૃતમાં
in Sanskrit ‘measure’. 'મા'નો અર્થ છે 'માપવું'.
   
1:12:14 ‘I was this today, 'હું આજે આવો હતો,
I’ll be better tomorrow’. હું આવતીકાલે વધારે સારો થઈશ.'
   
1:12:19 That is measurement. એ છે માપણી.
   
1:12:22 So, measurement has તો, માપણીનું ધ્યાનમાં
no place in meditation. કોઈ સ્થાન નથી.
   
1:12:30 Measurement has a great place ગ્રીક સંસ્કૃતિ આવ્યા બાદ
from the Greeks onwards. માપણીનું સ્થાન ઊંચું બની ગયું.
   
1:12:38 Measurement is necessary માપણી બધી જ પ્રૌદ્યોગિક બાબતોમાં
in all technology – જરૂરી છે -
   
1:12:43 in all technology, બધી જ પ્રૌદ્યોગિક બાબતો,
whether you build a chair, તમે એક ખુરશી બનાવો,
   
1:12:48 or the most complicated trajectory કે ચંદ્ર ઉપર જવા માટે અટપટું
to go to the moon. અવકાશયાન બનાવો.
   
1:12:58 Measurement is necessary. માપણી જરૂરી છે.
   
1:13:01 So we are saying, તો આપણે કહીએ છીએ કે,
meditation implies total freedom ધ્યાનનો ભાવાર્થ છે
   
1:13:07 from all comparison બધી સરખામણી અને માપણીમાંથી
and measurement. સંપૂર્ણ મુક્તિ.
   
1:13:11 Now, this is difficult હવે, આ અઘરું છે
   
1:13:17 because meditation is something કારણ કે, ધ્યાન કશુંક
that is marvellous અદ્દભુત છે,
   
1:13:22 if you know what to do જો તમે જાણતા હો કે શું કરવાનું છે તો
– not you, meditation. - તમે નહીં, ધ્યાન.
   
1:13:27 The meditator is different ધ્યાન કરનાર અને ધ્યાન
from meditation. એ બે જુદાં છે.
   
1:13:33 As long as there is a meditator, જ્યાં સુધી ધ્યાન કરનાર છે,
there is no meditation. ત્યાં સુધી ધ્યાન નથી.
   
1:13:42 You understand all this? તમે આ બધું સમજો છો?
   
1:13:45 Because the meditator કારણ કે ધ્યાન કરનારને
is concerned about himself – પોતાની સાથે નિસબત છે -
   
1:13:48 how he is progressing, પોતે કેવી પ્રગતિ કરે છે,
what he is doing, પોતે શું કરે છે,
   
1:13:51 ‘I hope I will be better tomorrow’, 'મને આશા છે કે હું આવતીકાલે
anxiety, વધારે સારો થઈશ', વ્યગ્રતા,
   
1:13:56 in meditation ધ્યાનમાં
there is no meditator at all. કોઈ ધ્યાન કરનાર હોતું જ નથી.
   
1:14:01 Once you have seen this for yourself, એક વાર તમે આ જાતે જ જુઓ,
   
1:14:04 the beauty of it, the depth of it, આનું સૌંદર્ય, આનું ઊંડાણ,
the subtleness of it. આની બારીકાઈ જુઓ.
   
1:14:11 So, the practice of meditation એટલે, ધ્યાનની પ્રસ્થાપિત રીત
is no meditation. એ ધ્યાન નથી.
   
1:14:19 Sitting on the banks and looking… નદીકિનારે બેસવું અને જોયા કરવું વગેરે...
You know – તમે જાણો છો -
   
1:14:23 making the mind મગજને વધુ ને વધુ
more and more dull, મૂઢ બનાવે છે,
   
1:14:26 and say, ‘Yes, I’ve spent an hour, અને તમે કહો, 'હા, મેં એક કલાક ગાળ્યો,
marvellous’, અદ્દભુત',
   
1:14:30 and you prostrate to him, અને તમે બીજાને સાષ્ટાંગ દંડવત નમસ્કાર કરો,
touch his feet. ચરણસ્પર્શ કરો.
   
1:14:34 By the way, જો કે, મહેરબાની કરીને
please don’t touch my feet. મારો ચરણસ્પર્શ કરતા નહીં.
   
1:14:37 That’s most undignified, તે એક માણસ તરીકે
as a human being. સૌથી વધુ ગૌરવહીન છે.
   
1:14:42 You can hold my hand તમે ઇચ્છો ત્યાં સુધી
any amount you like, મારો હાથ પકડી શકો,
   
1:14:46 but not the feet of somebody, પરંતુ કોઈના પગ નહીં,
it’s inhuman, undignified. Right. તે અમાનવીય, ગૌરવહીન છે. બરાબર. બરાબર.
   
1:14:53 So, meditation is something માટે, ધ્યાન એ એવું કશુંક છે
that cannot be practised, જેનો મહાવરો થઈ ન શકે,
   
1:15:00 as you practise a violin, a piano. જેમ તમે વાયોલિન કે પિયાનોનો મહાવરો કરો તેમ.
   
1:15:06 In singing you practise. ગાવામાં તમે મહાવરો કરો છો.
   
1:15:09 That means that you want to reach એનો અર્થ એ કે તમે અમુક સ્તરની
a certain level of perfection. સર્વોત્કૃષ્ટતાએ પહોંચવા માગો છો.
   
1:15:15 And in meditation there is no level, અને ધ્યાનમાં કોઈ સ્તર નથી,
nothing to be achieved. કશું પ્રાપ્ત કરવાનું નથી.
   
1:15:21 Therefore it is not a conscious, તેથી તે સભાનપણાનું,
deliberate meditation. ઈરાદાપૂર્વકનું ધ્યાન નથી.
   
1:15:29 I wonder if you understand all this. મને આશ્ચર્ય છે કે તમે
  આ બધું સમજો છો કે કેમ.
   
1:15:32 There is a meditation એવું એક ધ્યાન છે
which is totally undirected, જે પૂર્ણપણે દિશાહીન છે,
   
1:15:40 totally, if I can use the word, પૂર્ણપણે, જો હું આ શબ્દ વાપરી શકું તો,
unconscious. અભાન.
   
1:15:45 It is not a deliberate process. એ કોઈ ઈરાદાપૂર્વકની પ્રક્રિયા નથી.
Let’s leave that. ચાલો, છોડો આ વાતને.
   
1:15:51 We can spend a lot of time આપણે આ વાતમાં ઘણો સમય
on this – an hour, more, ગાળી શકીએ - એક કલાક, વધારે,
   
1:15:54 a whole day, the whole એક આખો દિવસ,
of your life to find this out. આ શોધવા માટે તમારું આખું જીવન.
   
1:16:03 And also we ought અને આપણે અવકાશ વિષે પણ
to talk about space, વાત કરવી જોઈએ,
   
1:16:08 because meditation is that. કારણ કે તે ધ્યાન છે.
   
1:16:13 Space – we have અવકાશ - આપણાં મગજમાં
no space in the brain. જરા પણ અવકાશ નથી.
   
1:16:18 Have you realised that, sir? તમે આ સમજ્યા છો, સર?
No space. અવકાશ નથી.
   
1:16:23 There is space between two struggles, બે સંઘર્ષો વચ્ચે, બે વિચારો વચ્ચે
between two thoughts, ખાલી જગ્યા છે,
   
1:16:31 but still within the sphere પરંતુ છતાં એ બધું કાયમ
of thought, and so on. વિચારના ક્ષેત્રમાં જ રહે છે.
   
1:16:37 What is space? અવકાશ એટલે શું?
   
1:16:47 Does space contain time? શું અવકાશમાં સમય સમાવિષ્ટ છે?
   
1:16:53 Or, time includes all space. કે પછી, સમયમાં બધો અવકાશ સમાયેલો છે.
   
1:17:01 We talked about time. આપણે સમય વિષે વાત કરી.
   
1:17:04 May I just briefly go over it, શું હું ટૂંકમાં તેની વાત કરી શકું,
   
1:17:07 though it is nearly જોકે લગભગ
a quarter past ten – સવાદસ વાગ્યા છે -
   
1:17:09 don’t blame me afterwards પછી તમને અહીં રોકી રાખવા બદલ
for keeping you here. મને દોષ નહીં આપતા.
   
1:17:13 Time – I am going સમય - હું બહુ ટૂંકમાં તે
to put it very briefly, વાત કરીશ,
   
1:17:16 if you don’t understand it જો તમને સમજ ન પડે તો
I’m sorry – time is yesterday – હું દિલગીર છું – સમય ગઈકાલ છે -
   
1:17:22 all the memories, બધી સ્મૃતિઓ,
all the incidents, બધા બનાવો,
   
1:17:25 all the quarrels, બધા ઝઘડાઓ,
the uncertainties, અનિશ્ચિતતાઓ,
   
1:17:28 and the long, two and a half અને લાંબી, પચીસ
million years of memory – લાખ વર્ષોની સ્મૃતિઓ -
   
1:17:34 all that is yesterday. એ બધું ગઈકાલ છે.
   
1:17:37 And the present is the environment, અને વર્તમાન એ પરિસ્થિતિ છે,
what is happening now. જે અત્યારે ઘટી રહી છે.
   
1:17:43 All the past is modified બધો ભૂતકાળ અત્યારે
by circumstances, by time, સંજોગો દ્વારા, સમય દ્વારા, ઘટનાઓ દ્વારા
   
1:17:49 by events now. ફેરફાર પામી રહ્યો છે.
   
1:17:53 And the future is modified, અને ભવિષ્ય ફેરફાર પામી રહ્યું છે,
   
1:17:57 is reshaped in time as the future. સમયની અંદર ભવિષ્ય તરીકે ઘડાઈ રહ્યું છે.
   
1:18:03 So the past modifying એટલે કે, ભૂતકાળ પોતાનામાં
itself in the present વર્તમાનમાં ફેરફાર કરીને
   
1:18:09 becomes the future. ભવિષ્ય બને છે.
   
1:18:15 So, all time, the future, આમ, બધો સમય, ભવિષ્ય,
the present and the past વર્તમાન અને ભૂતકાળ
   
1:18:22 is contained in the now. અત્યારની પળમાં સમાવિષ્ટ છે.
   
1:18:26 Don’t agree, please, કૃપા કરીને, સંમત ન થતા,
this is the most… આ સૌથી વધુ…
   
1:18:29 It is a tremendously આ અસાધારણ
revealing thing રહસ્ય પ્રગટ કરે છે,
   
1:18:32 because it demands action કારણ કે આ કર્મ માગી લે છે
– not just agreement, - માત્ર કહેવા પૂરતી સંમતિ નહીં કે,
   
1:18:36 say, ‘Yes, I’m going home…’, 'હા, હું ઘરે જાઉં છું…'
and go on with your life. અને પછી તમારું જીવન એમ ને એમ ચાલુ રાખો.
   
1:18:43 The whole of time – the future, સમગ્ર સમય - ભવિષ્ય,
the present and the past, is now. વર્તમાન અને ભૂતકાળ, અત્યારની પળ છે.
   
1:18:53 So, action changes માટે, કર્મ અત્યારે ફેરફાર કરે છે,
now, not tomorrow. આવતીકાલે નહીં.
   
1:18:58 ‘I will be good tomorrow’. 'હું આવતીકાલે સારો થઈશ'.
   
1:19:02 So all action, all thought, એટલે બધું કર્મ, બધો વિચાર,
   
1:19:07 all time is now. બધો સમય અત્યારે જ છે.
   
1:19:14 We went into that. આપણે તે વિષે વાત કરી.
I won’t go further. હું વધુ આગળ નહીં જાઉં.
   
1:19:19 So what is space? તો અવકાશ શું છે?
   
1:19:24 Don’t imagine it તેની કલ્પના ન કરતા કારણ કે
because then it’s just your thought એ માત્ર તમારો વિચાર જ કલ્પના કરે છે
   
1:19:27 imagining space is this, કે અવકાશ આવો છે,
the heavens. સ્વર્ગ છે.
   
1:19:32 I must tell a very good joke. હું તમને એક બહુ મજાનો ટુચકો કહું.
May I? કહું હું?
   
1:19:37 Q: Please, please. પ્રઃ જરૂર, જરૂર.
   
1:19:43 K: This happens to be hell, and કૃ: આ નરક છે,
the devil is there in the distance. અને ત્યાં દૂર શયતાન છે.
   
1:19:49 I am not pointing at anybody! હું કોઈની તરફ આંગળી નથી ચીંધી રહ્યો!
   
1:19:54 The devil is far in the corner શયતાન દૂર ખૂણામાં છે
– you know, - તમે જાણો છો,
   
1:19:58 Christian devil ખ્રિસ્તી શયતાન
with two horns and tail – બે શીંગડાં અને પૂંછડીવાળો -
   
1:20:01 and there are two people અને ત્યાં બે લોકો
talking together. વાતો કરી રહ્યા છે.
   
1:20:05 One says to the other, એક માણસ બીજાને કહે છે,
‘It’s very hot here, isn’t it?’ 'અહીં બહુ ગરમી છે, નહીં?'
   
1:20:09 Hell – very hot. નરક - બહુ ગરમી.
The other fellow says, બીજો માણસ કહે છે,
   
1:20:12 ‘Yes, it’s very hot but dry heat’. 'હા, બહુ ગરમી છે, પણ સૂકી ગરમી.'
   
1:20:23 No joke? Funny people. આ ટુચકો નથી? રમુજી માણસો.
All right, sir. ભલે, સર.
   
1:20:31 I have got lots of jokes, મારી પાસે ઘણા ટુચકાઓ છે,
I can’t begin. હું તે શરુ નહીં કરું.
   
1:20:36 So what is space? તો અવકાશ શું છે?
   
1:20:39 If space contains time જો અવકાશમાં સમય સમાવિષ્ટ હોય,
then it is not space. તો તે અવકાશ નથી.
   
1:20:46 Then it is circumscribed, તો તેની હદ ચારેકોરથી બંધાયેલી છે,
limited. સીમિત છે.
   
1:20:51 So, can the brain તો, શું મગજ સમયથી
be free of time? મુક્ત થઈ શકે?
   
1:20:59 Sir, this is such an important, સર, આ અતિ મહત્ત્વનો,
immense question. પ્રચંડ પ્રશ્ન છે.
   
1:21:03 You don’t seem to gather it. તમે આ સમજતા હો એમ લાગતું નથી.
   
1:21:11 If life, all life is contained જો સમગ્ર જીવન અત્યારની પળમાં
in the now, સમાયેલું હોય,
   
1:21:16 you see what it means? તો એનો અર્થ શું એ તમે જુઓ છો?
   
1:21:20 All humanity is you. સમગ્ર માનવજાત તમે છો.
   
1:21:25 All humanity, સમગ્ર માનવજાત,
because you suffer, he suffers, તમે સહન કરો છો, તેથી બીજો માણસ સહન કરે છે,
   
1:21:28 anxiety, pain and so on. વ્યગ્રતા, દર્દ વગેરે.
   
1:21:32 His consciousness is you. તેની ચેતના એ તમે છો.
   
1:21:35 Your consciousness, તમારી ચેતના,
your being, is him. તમારું અસ્તિત્વ, એ તે છે.
   
1:21:41 There is no you and me, તમે અને હું, એવું કંઈ નથી,
which limits space. જે અવકાશને સીમિત કરે છે.
   
1:21:51 So, is there an end to time? તો, શું સમયનો અંત છે ખરો?
   
1:21:59 Not to the clock, ઘડિયાળનો નહીં, તે તો
which you wind and it stops. તમે ચાવી ન આપો એટલે બંધ પડી જાય.
   
1:22:04 To the whole movement of time. સમયની સંપૂર્ણ ગતિનો અંત.
   
1:22:09 Time is movement, સમય ગતિ છે,
a series of incidents, movements. બનાવોની, હિલચાલોની હારમાળા છે.
   
1:22:17 Thought is a series of movements, વિચાર હિલચાલોની હારમાળા છે,
so time is thought. માટે સમય વિચાર છે.
   
1:22:23 So we are asking: તો આપણે પૂછીએ છીએ:
if space contains time – જો અવકાશમાં સમય સમાવિષ્ટ હોય -
   
1:22:30 yesterday, tomorrow, etc. ગઈકાલ, આવતીકાલ વગેરે.
– it is not space. - તો તે અવકાશ નથી.
   
1:22:37 So, is there an end to time? માટે, શું સમયનો અંત છે ખરો?
   
1:22:41 Which means એનો અર્થ એ કે
is there an end to thought? શું વિચારનો અંત છે ખરો?
   
1:22:45 So, which means એનો અર્થ એ કે
is there an end to knowledge? શું જ્ઞાનનો અંત છે ખરો?
   
1:22:50 So, is there an end to experience? એટલે કે, શું અનુભવનો અંત છે ખરો?
   
1:22:57 Which is total freedom. જે છે સંપૂર્ણ મુક્તિ.
   
1:23:03 And this is meditation – અને આ છે ધ્યાન -
   
1:23:07 not sitting on the banks નહીં કે નદીકિનારે બેસવું અને
and looking at the… જોયા કરવું વગેરે...
   
1:23:10 That’s all too childish. તે બધું તો ખૂબ બાલિશ છે.
   
1:23:13 This demands a great deal આ માત્ર અતિશય પ્રમાણમાં
of not only the intellect બુદ્ધિ જ નહીં, પરંતુ અંતર્દૃષ્ટિ
   
1:23:20 but an insight – don’t use પણ માગે છે - કૃપા કરી
that word again, please – આ શબ્દનો પ્રયોગ ફરી ન કરતા -
   
1:23:26 insight into all this – આ બધામાં અંતર્દૃષ્ટિ -
   
1:23:33 the physicist, the artist, ભૌતિકશાસ્ત્રવિદ્, કળાકાર,
   
1:23:39 the painter, the poet and so on ચિત્રકાર, કવિ વગેરે
have limited insight. પાસે સીમિત અંતર્દૃષ્ટિ હોય છે.
   
1:23:46 Limited, small. સીમિત, અલ્પ.
   
1:23:49 We are talking about આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ
a timeless insight. સમયહીન અંતર્દૃષ્ટિની.
   
1:23:57 So this is meditation, તો આ છે ધ્યાન.